Joint Strike Fighter / Müşterek Saldırı Uçağı ismiyle üretimine başlanan F-35 Lightning II savaş uçağı, her türlü hava koşuluna uygun, düşük radar görünümüne sahip beşinci nesil bir savaş uçağıdır. Amerikan Hava Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri ve Deniz Piyadeleri’nin kullanımı için üç farklı çeşidi bulunan F-35 uçağının, F-35A olarak adlandırılan modeli Hava Kuvvetleri’nin kullanımı için geleneksel iniş ve kalkış kabiliyetine sahiptir. Kısa kalkış ve dikey iniş özelliğine sahip olan F-35B modeli ise Deniz Piyadeleri’nin ihtiyaçları doğrultusunda tasarlanmıştır. Uçak gemilerine iniş ve kalkış özelliğine sahip F-35C modeli ise Deniz Kuvvetleri’nin kullanımına sunulmuştur. Program kapsamında proje uluslararası bir boyut kazanarak çok uluslu bir üretim modeli belirlenmiştir. İlk olarak Birleşik Krallık projeye kurucu üye olarak dahil olmuştur. İtalya, Hollanda, Danimarka, Norveç, Kanada, Avustralya ve Türkiye’nin de içinde bulunduğu ülkeler programa, Kavramsal Gösterim Aşaması’nda dahil olmuştur. İtalya ve Hollanda 2. seviye ortak, diğer ülkeler ise 3. seviye ortak olarak programa dahil olmuştur. Ortak Güvenlik Katılımcıları olarak projeye sonradan İsrail ve Singapur dahil olmuştur. Günümüzde 950’den fazla üretilip teslim edilen F-35 uçakları, Avustralya [F-35A], Amerika Birleşik Devletleri [F-35A/B/C], Birleşik Krallık [F-35B], Güney Kore [F-35A], Hollanda [F-35A], İsrail [F-35I], İtalya [F-35A/B], Japonya [F-35A] ve Norveç [F-35A] silahlı kuvvetleri tarafından kullanılmaktadır. Program kapsamında Türkiye, 100 adet F-35A modelinden alacağını beyan etmiş ve sipariş ettiği 30 uçaktan 6 adedini teslim almıştır. Toplam 25 milyar doları bulan siparişi doğrultusunda teslim edilen uçaklar Amerika’da eğitim için bulunduğu sırada, Türkiye uzun yıllar boyunca almak istediği Patriot Hava Savunma Sistemleri, Amerika Birleşik Devletleri tarafından verilmeyince, uzun menzilli hava savunma ihtiyacını gidermek amacıyla Rusya Federasyonu’ndan S-400 Hava ve Füze Savunma Sistemi satın almıştır.
Satın alınan S-400 sisteminin NATO sistemlerine uymayacağı ve F-35 savaş uçaklarının bilgilerinin S-400 kanalıyla Rusya’ya aktarılabileceği iddiaları nedeniyle Türkiye tarafına Amerika Birleşik Devletleri’nden baskılar artmıştır. Dönemin ABD Savunma Bakanı Vekili Shanahan tarafından Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar’a Haziran 2019’da bir mektup gönderilmiş bu mektupta; S-400 alınması durumunda “Amerikan Kongresi’nde iki partinin de Türkiye’ye CAATSA (ABD’nin Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Etme Yasası) yaptırımlarını uygulamak konusunda kararlı olduğu, Türkiye’nin ABD ve NATO ile ilişkilerinin zarar göreceği, F-35 programından 31 Temmuz 2019 tarihine kadar çıkarılacağı, Arizona ve Florida’da F-35 eğitimi gören Türk pilotlarının eğitimlerinin sonlandırılacağı, F-35 için parça üreten Türk firmalarına bundan sonra iş verilmeyeceği” vurgulanarak Türkiye uyarılmıştır. Buna rağmen Rusya ile Türkiye arasında kısmı teknoloji transferi şartıyla biri yedek olmak üzere iki sistemden oluşan S-400 Hava Savunma Sistemi alımı için ABD$2,5 Milyar tutarında bir sözleşme imzalanmış ve sipariş edilen ilk sistem 12 Temmuz 2019 tarihinden itibaren havayoluyla Türkiye’ye teslim edilmiştir. Teslimatların başlamasından 5 gün sonra 17 Temmuz 2019 tarihinde Amerika tarafından yapılan açıklamayla, Türkiye’nin Müşterek Saldırı Uçağı programından çıkarıldığı açıklanmıştır.
21 Haziran 2018’de ilk F-35 savaş uçağı Teksas-Fort Worth’de yapılan törenle Türkiye’ye teslim edilmiştir. S-400 alımına kadar Türkiye için üretilerek teslim edilen altı adet F-35A Lightning II uçağı pilot eğitimi için Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunduğu sırada, Türkiye projeden çıkarılmış ve uçaklar bir süre depoda bekletildikten sonra Amerikan Kongresi’nin kararıyla Amerikan Hava Kuvvetleri envanterine dahil edilmiştir. Ayrıca Aselsan, Tusaş, Havelsan, Roketsan, Kale Havacılık, Ayesaş, Tubitak-Sage, Alp Havacılık, Fokker Elmo ve Mikes gibi F-35 Projesi’ne parça üreten Türk firmaların tamamı da programdan çıkarılarak, ilgili parçalar diğer müttefik ülkeler tarafından üretilmeye başlanmıştır. 2021 yılı Nisan ayında da Amerika, Türkiye’nin F-35 Programından çıkartıldığını bildirmiş, aynı zamanda CAATSA yaptırımlarını yürürlüğe sokmuştur. Bu yaptırımlar ile Savunma Sanayi Başkanlığı, ABD’den ihracat lisansı alamayacak, ABD’nin ve bağlantılı olduğu uluslararası finans kuruluşlarının kredilerinden faydalanamayacak ve yaptırım listesindeki dönemin SSB Başkanı İsmail Demir ve üç üst düzey yöneticinin varsa ABD’deki mal varlıkları dondurularak bu kişilere vize kısıtlamaları getirilecektir. 2020 yılı Aralık ayında ABD Hazine Bakanlığı, yaptığı açıklamasında Türkiye’ye Rusya’dan satın aldığı S-400 hava savunma sistemi yüzünden CAATSA kapsamında yaptırım uyguladığını duyurdu. Böylece Savunma Sanayi Başkanlığı ile dönemin Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanı İsmail Demir, Savunma Sanayi Başkanlığı Hava Savunma ve Uzay Daire Başkanlığı Grup Müdürü Mustafa Alper Deniz, Hava Savunma ve Uzay Daire Başkanlığı Serhat Gençoğlu ile Savunma Sanayi Başkanlığı Başkan Yardımcısı Faruk Yiğit yaptırım listesine alındı.
Program kapsamında Türkiye’nin ödediği ABD$1,4 Milyar tutarındaki bedel ise yazımızın hazırlandığı Kasım 2023 tarihi itibari ile halen geri ödenmemiş veya Türkiye, Müşterek Saldırı Uçağı Programı’na yeniden dahil edilmemiştir.
F-35 Krizi’nin Türk Hava Kuvvetleri’ne Yansıması
Türk Hava Kuvvetleri eskiyen F-4E Phantom II uçaklarının ana üssü olan Malatya’da konuşlu 7nci Ana Jet Üs Komutanlığı’nı F-35 uçaklarının ana üssü olarak hazırlamaktaydı. Devamında ise Eskişehir’de bulunan 1nci Ana Jet Üs Komutanlığı bağlısı F-4E uçakları, F-35A uçaklarıyla değiştirilecekti. Bu kapsamda, F-35A uçaklarının gelişi için gerekli altyapı hazırlıklarının yapıldığı Erhaç Üssü, günümüzde F-4E uçaklarının envanterden çıkarılması ve F-4E/2020 Terminator uçaklarının da 1nci Ana Jet Üssü’ne kaydırılması nedeniyle uçaksız kalmış durumdadır. Özellikle Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından Suriye ve Kuzey Irak’ta gerçekleştirilen terör operasyonlarında hava kuvvetleri bağlısı uçakların aktif görev alması nedeniyle envanterde bulunan F-16C/D Fighting Falcon uçaklarının üzerine ekstra görev yükü binmiştir. F-16 uçaklarında yaşanan görev yoğunluğunu azaltmak üzere özellikle Türk yapımı İnsansız Hava Araçları’ndan destek alınmakta ve aktif operasyonlarda kullanılmaktadır. Eksik uçak sayısına rağmen oldukça başarılı operasyonlara imza atan Türk Hava Kuvvetleri, F-16’lardaki yükü azaltmak için girişimlerde bulunmaktadır. Bu kapsamda Türkiye’nin Amerika Birleşik Devletleri’nden yeni tip F-16 alım talebinin yanı sıra Avrupa’nın ortak ürettiği Eurofighter Typhoon uçağının en gelişmiş versiyonundan da 40 adet alım yapma talebi bulunmaktadır.
Türkiye’nin Yeni F-16 Block 70 Talebi
Müşterek Saldırı Uçağı Programı’ndan resmi olarak çıkarılan Türkiye, program kapsamında ödediği ABD$1,4 Milyar tutarındaki bedel karşılığında 40 adet yeni üretim F-16 Block 70 savaş uçağı ile envanterde bulunan F-16C/D savaş uçaklarını Block 70 seviyesinde modernize etmek üzere 79 adet modernizasyon kiti satın almak istemektedir. Bu doğrultuda resmi talep mektubu, Ekim 2021’de Amerika Birleşik Devletleri’ne iletildi. Türkiye, bu yeni alım ve modernizasyon kitleri sayesinde F-4E uçaklarının boşluğunu doldurarak yerli ve milli üretim KAAN ve HÜRJET gibi uçaklarının envantere kazandırılacağı tarihe kadar gereken ihtiyacını karşılamak ve envanterde bulunan F-16C/D uçaklarının 2040’lı yıllara kadar aktif olarak tutmak istiyor. Resmi talebin 2021 yılı Ekim ayında yapılmış olmasına rağmen olası satışın gerçekleşmesi için ABD Dışişleri Bakanlığı’nın onayının ardından Biden yönetimi, satışın gerçekleşmesi için 30 Nisan 2023 tarihinde ABD Kongresi’ne resmi bildirimde bulundu. Amerikan Temsilciler Meclisi ve Senato üyelerinin bazıları Türkiye’nin İsveç’in NATO üyeliğine onay vermesi durumunda talebe onay vereceklerini açıklamasına rağmen, ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken ise “Joe Biden yönetiminin, Türkiye’ye F-16 satışı konusunu, İsveç’in NATO’ya üyeliğine bağlamadığını” açıkladı. Yaklaşık iki yıldır süren bekleyişe rağmen geldiğimiz noktada henüz satışa onay çıkmadığı, çıksa bile ayda dört adet F-16 Block 70 üretebilen Lockheed Martin firmasının elinde 150 adetlik bekleyen bir sipariş olduğu göz önüne alındığında Türkiye’nin en erken yaklaşık üç yıl sonra ilk uçağını teslim alabileceği öngörülmektedir. Ama yine de KAAN’ın 2032 yılından itibaren envantere girmesi öngörüldüğünde Türk Hava Kuvvetleri’nin mutlaka ara bir çözüme ihtiyaç duyduğu aşikardır.
Avrupa’dan Eurofighter Alım Talebi ve Almanya’nın Tutumu
Bu yılın Kasım ayında Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler tarafından yapılan açıklamada, Türkiye’nin 40 adet yeni üretim Eurofighter Typhoon almak için resmi talepte bulunduğu belirtilmiştir. İngiltere Savunma Bakanı Grant Schapps ve Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler’in yaptıkları görüşme sırasında İngiltere’den resmi talepte bulunulduğu öğrenildi. Yaşar Güler yine aynı açıklama da İspanya ve İngiltere’nin satışı gerçekleştirmek istediği, Almanya’nın ise satışa karşı çıktığını belirtmiştir. Eurofighter alımı konusunda da Türkiye’nin karşısına engel çıkaran ülkenin Almanya olduğu resmi olarak açıklanmış oldu. Özellikle Türk Silahlı Kuvvetleri’nin gerçekleştirdiği sınır ötesi operasyonları bahane eden Alman Hükümeti uzun yıllardır Türkiye’ye silah satışı konusunda ambargo uygulamaktadır. Özellikle Altay tankının motorlarında yaşanan sorun nedeniyle projenin oldukça geri kalmasına ve Türkiye’nin Altay tankı için yeni tip motor arayışına girmesine sebep olan Almanya aynı şekilde Eurofighter konusuna da karşı çıkmaktadır. Türkiye, Eurofighter Typhoon uçağının Trench 4 olan en gelişmiş modelinden satın almak istemektedir.
Çin ve Pakistan Ortak Üretimi JF-17 Thunder Alternatifi
Amerika Birleşik Devletleri ve Almanya’nın savaş uçağı tedariğinde müttefiki olan Türkiye’ye gösterdiği olumsuz tutum nedeniyle farklı savaş uçağı alternatiflerinin bulunduğu da belirtilmektedir. Cumhurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan, Aralık ayı başında yaptığı açıklamada F-16 Block 70 ve Eurofighter’a ek farklı alternatiflerin de bulunduğunu belirtmiştir. Bu bağlamda akla gelen ilk alternatif olan JF-17 Thunder, F-16 uçağına en yakın mühimmmatlara sahip olduğu için değerlendirilmektedir. Zira yine Cumhurbaşkanı Erdoğan tarafından Rusya’ya yapılan önceki ziyaretlerde Su-57 ve Su-35 uçaklarıyla alakalı farklı spekülasyonlar ortaya atılmış olsa da bu ihtimaller çok düşük gözükmektedir. Direkt NATO altyapısına sahip olan hava üsleri ve ekipmanlarımız ve yine aynı altyapıya sahip olan mühimmatlarımız nedeniyle bu uçakların Türk Hava Kuvvetleri için uygun olmadığı aşikardır.
Konuyla ilgili olarak Türkiye nasıl bir tercih yapacak veya müttefik diye bahsettiğimiz Amerika ve Almanya, Türkiye’nin karşısında nasıl bir duruş sergileyecek bunu ilerleyen dönemlerde göreceğiz. Ne olursa olsun müttefik olduğumuzu düşündüğümüz iki ülkenin Türkiye’ye karşı sergilemiş olduğu tavır ve özellikle Almanya’nın, Eurofighter uçaklarını YPG, SDG ve PKK gibi terör örgütlerine karşı kullanmamızı istemediği için satışı engellemesi sözde müttefikliğimizi sorgulamamız için oldukça yeterlidir.
Son Gelişmeler…
İlk olarak 2023 yılı Mart ayında yayınladığımız F-35 Krizi ile ilgili son aşamada Türkiye, henüz F-35 Programına dahil edilmemiştir. Yakın zamanda değişen ABD Hükümeti’ne seçilen Donald Trump’ın uçakların teslimi ile alakalı daha sıcak baktığı kulislerde konuşulsa da henüz bir netice alınabilmiş değil. Yine ABD tarafından alımı planlanan F-16C/D Block 70 uçakları için ABD Kongresi’nden onay alınmış olsa da yine günümüzde henüz siparişe dönmüşmemiştir. Son olarak Almanya’nın Eurofighter uçaklarının Türkiye’ye satışına engel olması ile tıkanan süreç günümüzde aşılmış ve Türkiye’nin talep ettiği 40 adet yeni üretim Eurofighter uçağı alımı ile ilgili süreç başlamıştır. Son olarak Milli Savunma Bakanı’nın yaptığı açıklama ile uçakların tedariği için beklenilen fiyat teklifinin ülkemize ulaştığı açıklanmıştır.
Bu doğrultuda önemli bir adım atan Türk Hükümeti, Londra ile Eurofighter savaş uçaklarının kullanımına izin veren ortak mutabakat zaptını imzaladı. Türkiye’nin Eurofighter Typhoon kullanıcısı olarak kabulüne ilişkin tam kapsamlı mutabakat zaptı, İstanbul’da 17ncisi düzenlenen IDEF Fuarı’nda bir araya gelen Millî Savunma Bakanı Yaşar Güler ve Birleşik Krallık Savunma Bakanı John Healey tarafından 23 Temmuz 2025 tarihinde imzalandı.
ABD Başkanı Donald Trump’tan F-35 Mesajı
Amerika’da gerçekleşecek Birleşmiş Milletler Toplantısı’na katılacak olan T.C. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ziyaretiyle alakalı olarak sosyal medya platformu Truth Social üzerinden yaptığı paylaşımda, 25 Eylül’de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ı Beyaz Saray’da ağırlayacağını açıkladı. Donald Trump’ın Paylaşımı:
“Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ı 25 Eylül’de Beyaz Saray’da ağırlamaktan memnuniyet duyuyorum. Cumhurbaşkanı ile Boeing uçaklarının büyük ölçekli alımı, önemli bir F-16 anlaşması ve olumlu şekilde sonuçlanmasını beklediğimiz F-35 görüşmelerinin devamı dahil birçok Ticaret ve Askeri Anlaşma üzerinde çalışıyoruz. Cumhurbaşkanı Erdoğan ile her zaman çok iyi bir ilişkim oldu. Onu 25’inde görmeyi sabırsızlıkla bekliyorum!”
Dünyada F-35 Kullanıcıları
| Ülke | Kullanıcı Birlik | Model | Sipariş | Envanter |
| Almanya | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 35 | |
| Amerika | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 1.763 | 518 |
| Deniz Kuvvetleri | F-35B Lightning II | 353 | 180 | |
| F-35C Lightning II | 67 | 7 | ||
| Deniz Piyadeleri | F-35C Lightning II | 273 | 128 | |
| Avusturalya | Kraliyet Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 72 | 72 |
| Belçika | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 34 | 8 |
| Birleşik Krallık | Kraliyet Hava Kuvvetleri | F-35B Lightning II | 138 | 41 |
| Çekya | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 24 | |
| Danimarka | Kraliyet Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 27 | 21 |
| Finlandiya | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 64 | |
| Güney Kore | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 60 | 40 |
| Hollanda | Kraliyet Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 57 | 46 |
| İsrail | Hava Kuvvetleri | F-35I Adir | 75 | 50 |
| İsviçre | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 36 | |
| İtalya | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 75 | 25 |
| Deniz Kuvvetleri | F-35B Lightning II | 40 | 12 | |
| Japonya | Hava Öz Savunma Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 105 | 47 |
| F-35B Lightning II | 42 | 6 | ||
| Kanada | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 88 | |
| Norveç | Kraliyet Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 52 | 52 |
| Polonya | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 32 | 6 |
| Singapur | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 8 | |
| Türkiye | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 35 | 15 |
| Yunanistan | Hava Kuvvetleri | F-35A Lightning II | 20 | |
| 3.575 | 1.238 |
