Türkiye Cumhuriyeti’nin VIP Hava Aracı Envanteri
Türkiye Cumhuriyeti VIP hava aracı ihtiyacı 80’li yılların sonlarına doğru dönemin Başbakanı Turgut ÖZAL tarafından Cumhurbaşkanı ve Başbakanın kullanımı için 38 Milyon Amerikan Doları bedelle alınan iki adet Gulfstream Aerospace üretimi G.1159C Gulfstream IV tipi çift motorlu uçaklarla giderilmeye çalışılmıştır. TC-GAP (c/n 1027) tescili verilen uçak Cumhurbaşkanı’nın, TC-ATA (c/n 1043) tescili verilen diğer uçak ise Başbakanın kullanımına sunulmuş ve uçakların bakım ve işletme sorumluluğu ise Türk Hava Kuvvetleri‘ne verilmiştir. Gulfstream uçaklarından önce VIP amaçlı uçuşlar Türk Hava Yolları veya Türk Hava Kuvvetleri’ne bağlı hava araçları ile gerçekleştirilmekteydi. 1992 yılında bir adet G.1159C Gulfstream IV tipi uçak Genelkurmay Başkanı’nın kullanımı için Türk Hava Kuvvetleri envanterine kazandırılmıştır. 91-003 (c/n 1163) tescili verilen 18 yolcu ve 3 mürettebat kapasiteli uçak halen daha envanterde hizmet vermektedir. Uzun yıllar boyunca hizmet veren bu uçaklardan TC-GAP, 10ncu Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet SEZER tarafından kullanılmayarak Hava Kuvvetleri Komutanlığı envanterine devredilmiş, fakat SEZER’den sonra yerine seçilen 11nci Cumhurbaşkanı Abdullah GÜL tarafından tekrar Cumhurbaşkanlığı hizmetine geri alınmıştır. 2000’li yıllarda TC-GAP ve TC-ATA tescilli uçaklar uçuş iptalleri ile yerde ve havada yaşadığı arızalar ile birçok kez yazılı ve görsel basında gündeme gelmiş bu nedenle yeni uçak almak için çalışma başlatılmıştır. TC-GAP tescilli uçak 2013 yılında Alman VIP Uçak tasarımcısı 328 Group ve THY Teknik’in ortak çalışması ile iç tasarımı tamamen yenilenerek tekrar hizmete sunulmuştur. Bu modernizasyon sırasında uçağın içindeki görüntü ve ses sistemi, kabin içi aydınlatması ile döşeme ve ahşap kaplaması tamamen yenilendi. Ayrıca kabinde bulunan eski tip divan koltuklar sökülerek business class yeni tip koltuklar ile değiştirildi. 2016 yılında bu uçaklar TC-GVA (TC-ATA) ve TC-GVB (TC-GAP) yeni tescilleri ile VIP Hava Aracı Filosu’ndan çıkarılarak Savunma Sanayi Müsteşarlığı‘na devredildi. 2017 yılında ise TC-GVB tescilli Gulftream IV uçağı $1.450.000 Amerikan Doları bedelle Air Charter Market isimli firmaya satıldı.
Envantere kazandırılan Gulfstream IV uçaklarının dışında 1998 yılında Türk Hava Yolları bir adet Bell 430 tipi helikopteri, Başbakan ve Cumhurbaşkanı’nın VIP uşuşlarında kullanmak amacıyla satın almıştır. Başbakan Mesut YILMAZ döneminde 7 yıllık finansal kiralama yoluyla yaklaşık ABD $5,750 Milyon bedelle satın alınarak TC-HTA adı verilen helikopter, 2001 yılında Başbakan olan Bülent ECEVİT‘in kullanmama kararı alması nedeniyle depoya kaldırıldı. Yıllık masrafı 1 Milyon TL’yi aşan helikopter için Türk Hava Yolları 17 Haziran 2002 tarihinde satış ihalesi gerçekleştirmiş, fakat bu tarihe kadar 298 saat uçuş, 296 adet yere konma gerçekleştiren helikopteri satamamıştır. Yaşanan kriz nedeniyle kiralama bedeli yüksek kalan ve bu nedenle atıl durumda kalan helikopter iki yıllık bekleyişin ardından Kuveyt Başbakanı’nın oğlu Hamad El Sabah’ın sahibi olduğu Boston’daki Gulf Management şirketine ABD$3,750 Milyon dolara satıldı. Envanterde kaldığı 5 yıllık süreçte sadece 400 saatten az uçuş yapan helikopter, kiralama olmadığı için 2001 yılından satıldığı zamana kadar yılda sadece 85 saat test uçuşu gerçekleştirmiştir.
Gulfstream IV uçaklarının yetersiz kalması ve yaşanan arızalar nedeniyle VIP Hava Aracı Filosu’na yeni bir uçak arayışına gidilmiştir. Bu doğrultuda ortaya çıkan uzun menzilli uçak ihtiyacı çerçevesinde bir adet Airbus A319CJ tipi uçak alımı Aralık 2004 tarihinde kararlaştırılmış ve ’05 yılında İtalyan Hava Kuvvetleri tarafından uçurulan ve zamanın İtalyan Başbakanı Silvio BERLUSCONI’ye tahsis edilmiş 3 adet A319CJ tipi uçaktan birisi satın alınmıştır. 134 koltuk kapasiteli uçak, Almanya’da kabin modifikasyonundan geçmiş ve 50 yolcu kapasiteli VIP konfigürasyonuna çevrilerek filoya dahil edilmiştir. Uçuş ve bakım sorumluluğu Türk Hava Yolları’nda olan ve TC-ANA adı verilen uçak ilave kargo bölümüne eklenen üç adet yakıt tankları sayesinde 11.650km menzillidir.
Türk Hava Yolları’nın Bell 430 helikopterinden sonra ilk gerçek manadaki VIP helikopteri filoya dönemin Başbakanı Recep Tayyip ERDOĞAN‘ın yurtiçi uçuşlarında kullanılmak üzere Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği [TOBB] tarafından satın alınan Sikorsky ürünü çift motorlu orta sınıf S-92 VIP helikopteridir. TOBB tarafından finanse edilerek alınan pilot/teknisyen eğitimi, lojistik destek ve iç tasarım gibi harcamalar dahil toplam ABD$22,5 Milyon [30,317 Milyon TL] mal olan helikopter 30 Ekim 2005 tarihinde Antonov An-124 kargo uçağı ile TAI tesislerine getirildi. Burada pervaneleri monte edilen ve son kontrolleri yapılarak uçuşa hazır hale getirilen helikopterin kabul testleri 29 Kasım tarihinde tamamlanmış ve ERDOĞAN bu helikopter ile ilk uçuşunu 30 Kasım tarihinde Düzce’ye gerçekleştirmiştir. Helikopterin özellikle iç dekorasyonunda görülen bazı işçilik hataları Kabul Testleri’nin bir miktar gecikmesine yol açmış ancak bu sorun ABD’nden gelen dekorasyondan sorumlu firma personellerinin çalışmaları ile giderilmiştir. TC-OBA adı verilen helikopter EGM Havacılık Dairesi Başkanlığı tarafından işletilmektedir. Helikopterin eğitimini almak üzere Pilot Hüseyin BAŞAR başkanlığında 5 kişilik pilot ve teknisyenden oluşan ekip Amerika’ya gönderildi.
Cumhurbaşkanı tarafından özellikle yurtiçi uçuşlarda aktif olarak kullanılan TC-OBA tescilli Sikorsky S-92A tipi helikopterin performansından memnun kalınınca bu tip helikopterlerin sayısını arttırmak için Savunma Sanayi Müsteşarlığı 8 Aralık 2011 tarihinde Sikorsky firması ile iki adet helikopterin hazır alımı ile ilgili bir sözleşme imzalamıştır. İki helikopter için tüm yedek parçaları ile birlikte 58 Milyon 850 bin Amerikan Doları bedel ödenmiştir. Yaklaşık iki yıl süren üretim ve iç modifikasyon çalışmalarının ardından 8 koltuk kapasiteli TC-HEY (EM-001) tescili verilen ilk helikopter gemi yoluyla Türkiye’ye getirilerek VIP Hava Aracı Filosu envanterinde bulunan diğer helikopter gibi işletme ve bakım sorumluluğu Emniyet Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir. TC-HUT (EM-003) tescili verilen ikinci helikopterin nihai kabülü ise 2013 yılının Eylül ayında gerçekleştirilmiştir. Saatte 310 km hıza ulaşabilen 8 yolcu ve ikisi pilot, biri kabin memuru olmak üzere toplam 3 mürettebat kapasiteli helikopterler 12.800 kg azami kalkış ağırlığına sahiptir. 2740 shp itiş gücüne iki adet General Electric üretimi CT7-8A tipi motorla güçlendirilen helikopterlerde Füze İkaz Sistemi mevcuttur.
G-V-SP Gulfstream G550 Uçakları Envanterde : İkinci El olarak envantere kazandırılan TC-ANA tescilli Airbus A319-115X CJ tipi uçağın özellikle uzun menzilli uçuşları yakıt ikmali yapmadan tamamlayamaması nedeniyle bu konuda bir ihtiyaç doğurmuştur. Bu doğrultuda Türk Hava Yolları aldığı yönetim kurulu kararıyla Cumhurbaşkanı ve Başbakan’ın uzun menzilli uçuşlarında kullanılmak üzere bir adet uçak alımı ile ilgili çalışma başlatmış ve 2007 yılının Ekim ayında Gulfstream Aerospace firmasına bir adet G-V-SP Gulfstream G550 tipi uçak siparişi vermiştir. Yaklaşık iki yıllık üretim ve dekorasyon çalışmalarının ardından TC-DAP tescili verilen 5212 üretim numarasına sahip 16 yolcu taşıma kapasitesine sahip uçak 2009 yılının Nisan ayında Türk Hava Yolları’na teslim edildi. Türk Hava Yolları’ndan oluşan dört kişilik bir ekiple Amerika’dan uçarak 10 Nisan 2009 tarihinde İstanbul Atatürk Havalimanı‘na getirilen uçakta görev alacak pilot ve teknisyenlerden oluşan ekip daha önce Dubai’de üç aylık bir eğitimden geçirilmiştir. 12.500 km menzile sahip olan uçak İstanbul’dan yakıt ikmali yapmadan Avustralya’ya, batıda ise Amerika’nın Los Angeles şehrine kadar direkt uçma kabiliyetine sahiptir.
Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nın harekat ortamında komuta kademesine, etkin iletişim ve bilgi aktarımını emniyet ve süratla sağlamak amacıyla 12 Aralık 2006 tarihinde Savunma Sanayi İcra Kurulu’nun aldığı karar neticesinde Komuta Kontrol Uçağı Projesi başlatılmıştır. Proje kapsamında alınan teklifler değerlendirilerek iki adet Gulfstream Aerospace üretimi G-V-SP Gulfstream G550 tipi uçağın alımına karar verilmiş ve uçaklar sipariş edilmiştir. İlki Aralık 2009 tarihinde 09-001 tescili ile Hava Kuvvetleri’ne teslim edilen uçaklardan diğeri ise 10-002 tescili ile Mayıs 2010 tarihinde envantere katılmıştır. 2011 yılına kadar Hava Kuvvetleri’nde aktif olarak hizmet veren bu iki uçak dönemin Cumhurbaşkanı Abdullah GÜL’ün talimatıyla TC-CBK [10-002] ve TC-KOP [09-001] tescilleri verilerek Türkiye Cumhuriyeti VIP Hava Aracı Filosu’na dahil edilmiştir. Kriptolu haberleşme sistemlerine, Geliştirilmiş Görüntüleme Sistemi’ne ve saldırı anında füzeleri etkisiz hale getiren flare sistemine sahip olan bu uçaklardan TC-KOP tescilli olanı bir süre VIP Filosu’nda uçtuktan sonra Genelkurmay Başkanı’nın kullanımı için Hava Kuvvetleri’ne geri dönmüştür.
Turgut ÖZAL döneminde satın alınarak envantere kazandırılan ve artık hizmet ömürlerini tamamlayarak Savunma Sanayi Müsteşarlığı’na devredilen 28 yaşındaki Gulfstream IV uçaklarının yerine Türk Hava Yolları tarafından iki ade ikinci el uçak alımına karar verilmiştir. TC-GAP tescilli Gulfstream IV uçağının yerine yine aynı tescil verilerek 4240 üretim numarasına sahip bir adet Gulfstream G450 tipi uçak İtalyan Sirio S.p.A firmasından satın alınmıştır. TC-ATA tescilli Gulfstream IV uçağının yerine ise yine aynı tescil verilerek 5346 üretim numarasına sahip bir adet Gulfstream G550 tipi uçak Hermes Executive Aviation firmasından ikinci el olarak satın alınmıştır. 2016 yılında filoya dahil olan bu iki uçağın toplam maliyeti ise ABD$98 Milyon olarak açıklanmıştır.
2005 yılında ikinci el olarak İtalyan Hava Kuvvetleri’nden satın alınan 2000 model TC-ANA tescilli Airbus A319-115X CJ uçağından sonra filoya bir adet daha Airbus A319 tipi uçak dahil olmuştur. Çin merkezli Hainan Grubu’na bağlı Capital Airlines tarafından VIP donanımlı olarak kullanılan B-6418 tesciline sahip 2009 model Airbus A319-133 CJ tipi uçak satın alınarak filoya dahil edilmiştir. TC-ANA uçağında olduğu gibi ilave yakıt tanklarıyla uzun menzilli uçuş kapasitesine sahip olan uçak İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı‘na getirilerek burada bulunan THY bakım hangarında Türkiye Cumhuriyeti renklerine boyanarak filoya dahil edilmiştir. 50 koltuk kapasitene sahip 4042 üretim numaralı uçağa TC-IST tescili verilmiştir.
2005 yılından bu yana kullanılan TC-ANA tescilli Airbus A319-115X CJ uçağının artık ekonomik ömrünü tamamlamış olmasından dolayı Türk Hava Yolları tarafından filodan çıkarılması için satışa çıkarılacaktır. Bu konuyla alakalı çalışmalar başlatılmış olup bu uçağın yerini doldurmak amacıyla da yine ikinci el uçak pazarı araştırılarak bir adet Airbus A318-112 CJ uçağı satın alınmıştır. 2011 model 4878 üretim numarasına sahip olan bu uçak Amerika Birleşik Devletleri‘ndeki kabin modifikasyonunun ardından Kasım 2012 tarihinde Hong Kong Jet filosuna katılmış ve burada VP-BKG tescili ile uçmuştur. Burada 250 saat gibi çok düşük uçuş süresine sahip olan uçak Türk Hava Yolları tarafından satın alınmıştır. Airbus A319-115’e göre gövdesi 2.39 metre daha kısa olan bu uçağın 7.200km uçuş menzili bulunmaktadır.
Devlet Hava Meydanları İşletmesi‘ne yeni alınan Cessna 560XL Citation XLS kalibrasyon uçaklarının hizmete girmesinin hemen ardından yine bu amaçla kullanılan 1993 model TC-LAA ve TC-LAB tescilli iki adet Cessna 560 Citation V uçağı VIP Hava Aracı Filosu’na devredilmiştir. Yaklaşık bir ton ağırlığında bulunan elektronik kalibrasyon ekipmanları sökülerek uçaklar 8 yolcu kapasiteli VIP uçağına dönüştürülmüş ve 2011 yılı Haziran ayından bu yana Türkiye Cumhuriyeti renkleriyle hizmet vermektedir.
Çift Koridorlu Geniş Gövdeli Uçak Envanteri : Kalabalık heyetlerle yapılan uzun menzilli uçuşlarda envanterdeki uçakların yetersiz kalması filoda uzun menzilli ve geniş koridorlu uçak ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Türk Hava Yolları tarafından yapılan değerlendirmeler neticesinde Avrupalı uçak üreticisi Airbus Industries firmasına 2010 yılının Haziran ayında bir adet Airbus A330-243 CJ tipi bir uçak sipariş etmiştir. 11 Temmuz 2011 tarihinde Fransa’nın Toulouse şehrinde ilk uçuşunu gerçekleştiren uçak 15 Temmuz 2012 tarihinde Airbus firmasından teslim alınarak ABD’de San Antonio/Texas şehrinde bulunan Gore Design şirketine teslim edilmiş ve burada yaklaşık 2.5 yıl süren VVIP kabin içi dekorasyon çalışmaları yapılmıştır. Tüm işlemlerin tamamlanmasının ardından 30 Ağustos 2014 tarihinde 3 kişilik mürettebat ve 10 kişilik THY Teknik personelinden oluşan bir ekiple 13 saatlik uçuşun ardından İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı‘na inmiştir. Sabiha Gökçen Havalimanı’nda yer alan THY’nin HABOM hangarında boya ve bakım işlemleri gerçekleştirilen uçak, sonra TC VIP Hava Aracı Filosu’na katılmıştır.
İçerisinde toplantı salonu, özel dinlenme alanları, çalışma ve yatak odaları bulunan uçakla ilk resmi uçuş 12nci Cumhurbaşkanı Recep Tayyip ERDOĞAN tarafından 1 Eylül 2014 tarihinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti [KKTC]’ne yapmıştır. 90 yolcu kapasiteli VVIP kabin yerleşimine sahip olan TC-TUR’un kriptolu konuşmaya imkan tanıyan haberleşme altyapısı ve füze savunma sistemi gibi gelişmiş sistemlerle donatılmıştır. Rolls Royce ürünü iki Trent 772B-60 tipi motor ile güçlendirilen TC-TUR, ilave edilen dahili yakıt tanklarıyla birlikte 15.400km’lik bir menzile kavuşmuştur. Sipariş edildiği 2010 yılındaki Airbus’ın uçağın liste fiyatının ABD$191.4 Milyon olmasına rağmen 2014 yılı Kasım ayında dönemin Maliye Bakanı Mehmet ŞİMŞEK tarafından yapılan açıklamada VVIP kabin donanımı da dahil olmak üzere ABD$185 Milyon (410 Milyon TL) olarak açıklanmıştır. 2015 yılı Cumhurbaşkanlığı raporlarına göre uçak Başbakanlık tarafından 409.6 Milyon Türk Lirası bedelle Cumhurbaşkanı Recep Tayyip ERDOĞAN’ın kullanımı için Cumhurbaşkanlığı’na bağışlanmıştır.
VIP Hava Aracı Filosu’na katılan ikinci geniş gövdeli ve uzun menzilli uçak ise Arap Baharı öncesinde ülkeyi yöneten Tunus’un devrik lideri Zeynel Abidin Bin Ali tarafından Airbus firmasına 108 Milyon Amerikan Doları bedelle sipariş ettiği Airbus A340-542 uçağıdır. Arap Baharı nedeniyle yönetimden indirilen Zeynel Abidin sipariş ettiği bu uçağa sadece bir kere test amacıyla binmiş ve uçak bir daha hiç kullanılmamıştır. 2016 yılının Aralık ayında Türk Hava Yolları tarafından 77.8 Milyon Amerikan Doları bedelle Tunus Havayolları’ndan satın alınan 902 üretim numarasına sahip uçağa TC-CAN tescili verilmiştir. Yaklaşık 5 yıldır Fransa’nın Bordeux kentinde alıcı bekleyen uçak 2008 yılında Hintli Kingfisher Havayolları tarafından sipariş edilmiş fakat imalat hattından çıktıktan sonra Tunus Hükümeti tarafından satın alınmıştır. Uçak yaklaşık bir yıl süren kabin içi modifikasyondan sonra VIP donanımlı hale getirilmiştir.
17.700 km menzile sahip olan uçak dört adet Rolls Royce üretimi Trenk 556-69 tipi motorla güçlendirilmiştir. 140 metrekare toplam kabin alanına sahip olan uçak 6 bölümden oluşmaktadır. İlk bölümü toplantı salonu veya çalışma ofisi olarak kullanılan uçağın ikinci bölümünde ikramların yapıldığı sosyal alan bulunmaktadır. Bu alanın hemen arkasında yatak odası, iki adet salon ile son iki bölümde biri 26 yolcudan oluşan VIP yolcu bölümü ile 25 yolcudan oluşan normal yolcu bölümü yer almaktadır. Uçakta ayrıca 12 kabin personeli görev yapabilmektedir.
Filonun En Büyüğü : TC-TRK
Türkiye Cumhuriyeti VIP Hava Aracı Filosu’nun en büyük uçağı Katar Emirliği’nden ikinci el olarak alınarak TC-TRK tescili verilen Boeing 747-8ZV (BBJ) uçağıdır. Satışa çıkarılan uçağı almak isteyen Türkiye Cumhuriyeti’ne Katar Emiri Temim bin Hamed Al Sani tarafından 2018 yılında bedelsiz olarak hediye edildiği açıklanan uçak, 2018 yılının Eylül ayında Sabiha Gökçen Havalimanı’na iniş yaptı. Burada Türk Hava Yolları’nın HABOM tesislerinde tüm kontrolleri yapılarak Türkiye Cumhuriyeti renklerine boyanan uçağa TC-TRK tescili verilerek deneme uçuşları gerçekleştirdi.
Envantere kazandırılan TC-TRK tescilli Boeing 747-8 tipi uçakla yapılan ilk görev uçuşu, Paris Barış Forumu katılmak üzere Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından 10 Kasım 2018 tarihinde Ankara Esenboğa Havalimanı’ndan Paris’e gerçekleştirilmiştir. Piyasa fiyatı yaklaşık 400 milyon dolar olan uçak, 18 mürettebat ve 76 yolcu taşıma kapasitesine sahiptir. Uçak içerisinde iki yatak odası, iki özel salon, bir toplantı odası ve tam teşekküllü bir sağlık odası da bulunmaktadır. İkinci el olarak envantere kazandırılan bu uçak daha önce 436 saat uçuş ve toplam 200 kez iniş/kalkış gerçekleştirmiştir.
Ankara Esenboğa Havalimanı VIP Uçak Hangarları : Ekim 2010 tarihinde Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü tarafından Kutay İnşaat firmmasına ihale edilerek Ankara Esenboğa Havalimanı‘nda Türkiye Cumhuriyeti VIP Hava Aracı Filosu için iki adet 100mt x 100mt ölçülerinde uçak hangarı yapımına başlanmıştır. Toplam 71.800m² apron ve taksi yoluna sahip hangar içerisinde iki adette helikopter pisti bulunmaktadır. Nisan 2013’de inşaatı tamamlanan hangarlar bugün VIP uçaklarının yuvası olarak hizmet vermektedir.
