Türkiye’de İnsansız Hava Aracı alanındaki çalışmalar 1980’li yıllarda Savunma Sanayi Müsteşarlığı tarafından başlatılmıştır. İnsansız Hava Araçları’nı daha iyi tanıyabilmek, kullanım konseptlerini belirleyebilmek ve gerek görülmesi halinde yurt içinde üretilmesini sağlayarak yerli sanayileşme modelini geliştirmek amacıyla çalışmalar yapılmıştır.
Türkiye Cumhuriyeti tarihinde kullanılan ilk İnsansız Uçak Sistemi 1989 yılında Hava Kuvvetleri envanterine kazandırılan İngiliz Meggitt firması tarafından üretilen BTT-3 Banshee Hedef Uçak Sistemleri‘dir. Aynı sistemin eğitim modeli olan IMP sisteminin de envantere kazandırıldığı bazı açık kaynaklarda yer almaktadır. Hava Kuvvetleri’nin hava savunma birliklerinin ve havadan havaya savunma kabiliyetinin test edilmesi amacıyla kullanılan bu hedef uçak sistemleri hala aktif olarak kullanılmakta olup envanterde kaç adet kaldığı ve kaç adet envantere kazandırıldığı bilinmemektedir. [Bu sistemlerden bazıları daha önce haber olmuştur. 28.01.2015/Ayancık Doğuş Gazetesi | 04.06.2016/Özgür Kocaeli | 25.11.2017/İHA]
Türkiye’nin kendi insansız hava aracını tasarlayıp üretmesine yönelik ilk çalışma Mart 1990 tarihinde Savunma Sanayi Müsteşarlığı ile Türk Havacılık ve Uzay Sanayi [TAI] arasında imzalanan ABD$278.000 değerindeki (daha sonra ilave sözleşmeler ile ABD$828.000 mertebesine ulaşmıştır) İHA-X1 [Şahit] Projesi ile başlamıştır. ArGe Projesi olarak başlatılan proje 40kg faydalı yük taşıyabilen ve 6 saat havada kalma özelliğine sahip piste iniş/kalkış yapabilen iki UAV-X1/X2 Şahit İnsansız Hava Aracı’nın, bir Yer Kontrol İstasyonu’nun ve haberleşme birimlerinin tasarım, üretim ve testlerini kapsamaktadır.
Projede ilk etapta faydalı yük ve seyrüsefer sistemleri olmaksızın uçuş öngörülmüş, ilave sözleşme ile uçağa pilot kamerası, uçuş kontrol bilgisayarı ile hız, yükseklik ve yön kabiliyetine sahip bir otopilot eklenmesi kararlaştırılmıştır. Basit bir vericiden oluşan Yer Kontrol İstasyonu treyler üzerine monte edilmiştir. Ayrıca acil durumlarda uçağı kurtarmak için paraşüt sistemi eklendi. Uzaktan kumandalı uçuş kontrol sistemi dünya üzerinde ilk defa insanlı bir uçağa entegre edilerek yerden kontrol ile uçurulmuş, uçak içindeki pilot ise acil durumda uçağı kontrol etmek üzere hazır bekletilmiştir. 16 saat süren uçuş test programı başarılı bir şekilde tamamlanmıştır.
Uçağın imalatının ve alt sistemlerinin entegrasyonunun ardından Mart 1992’de Sivrihisar Hava Meydan Komutanlığı‘nda ilk taksi testleri gerçekleştirilmiş ve elde edilen veriler sonucu çeşitli geliştirmeler yapılmıştır. Temmuz 1992 tarihinde ise Denizli/Çardak Havaalanı’nda testlere devam edilerek pist üzerinden ilk iniş ve kalkışlar yapılmıştır. 18 Ekim 1992 tarihinde ise Afyon Havaalanı ve çevresini kapsayan ilk uçuş gerçekleştirilmiştir. Faydalı yük ve GPS destekli seyrüsefer sistemleri olmaksızın yapılan uçuşlarda faydalı yükler için ilerleyen fazlarda üretim öngörülmüş olmasına rağmen Savunma Sanayi Müsteşarlığı’nın o dönemde yaşadığı bütçe problemleri nedeniyle proje ilerletilememiş, üretilen iki prototip uçak ise Türk Havacılık ve Uzay Sanayi’ne saklanması amacıyla iade edilmiştir. UAV-X1 projesinde kazanılan deneyimlerin ardından Milli Savunma Bakanlığı Ar-Ge Dairesi tarafından başlatılan hedef uçak geliştirme projesinde Türk Havacılık ve Uzay Sanayi görevlendirilerek hava savunma birliklerinin ihtiyaç duyduğu sistem tasarımı başlatılmıştır.
Türk Silahlı Kuvvetleri envanterine giren gerçek anlamdaki ilk İnsansız Hava Araçları, Savunma Sanayi Müsteşarlığı tarafından Aralık 1992’de General Atomics firmasından sipariş edilen GNAT 750-45 MALE İHA Sistemi‘dir. Savunma Sanayi Müsteşarlığı, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Taktik ve MALE sınıfı İHA ihtiyacı kapsamında değerlendirmek ve uçuş testlerinde kullanmak üzere mali boyutu ABD$30 Milyon’un üzerindeki iki ayrı sözleşmede sekiz uçak ve yeterli sayıdaki Yer Kontrol İstasyonu’ndan oluşan Falcon 600 Taktik İHA Sistemi ile altı İHA, bir Yer Kontrol İstasyonu ve bir Taşınabilir Görüntü Kıymetlendirme Sistemi’nden oluşan GA-ASI GNAT 750-45 MALE [Orta İrtifa/Uzun Havada Kalış] İHA Sistemi sipariş etmiştir. Falcon 600 İHA teslimatları Nisan 1993’te, GNAT 750-45 İHA teslimatları ise Ağustos 1993 tarihinde başlamıştır. Her iki İHA Sistemi ile yapılan kapsamlı kabul testlerinde AAI firmasından tedarik edilen Falcon 600 Taktik İHA Sistemi’nin başarısız olması nedeniyle bu firma ile yapılan sözleşme iptal edilmiş, testleri başarıyla tamamlayarak resmi kabulü yapılan GNAT 750-45 MALE İHA Sistemi 1994’de Türk Silahlı Kuvvetleri’ne teslim edilmiştir.
90’lı yıllarda Türk Silahlı Kuvvetleri’nin çeşitli konfigürasyonlardaki İnsansız Hava Aracı ihtiyacının 100 dolayında olduğu öngörülmüş ve Savunma Sanayi Müsteşarlığı, STM işbirliğiyle Havelsan tesisleri içerisinde bir İHA Destek Merkezi kurmuştur. Savunma Sanayi Müsteşarlığı’nın İHA konusundaki yaklaşımlarına ve erken çalışmalarına rağmen satın alınan GNAT 750 MALE İHA Sistemi’nin hangi birlik tarafından ne maksatla kullanılacağı konusunda bocalama yaşanmış ve Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nın bir insansız uçak sistemini envanterine katmak istememesi nedeniyle GNAT İHA’lar Kara Kuvvetleri Komutanlığı envanterine dahil edilmiştir. Kara Kuvvetleri Komutanlığı da bu sistemleri Kara Havacılık Komutanlığı yerine topçu fonksiyonunun bir uzantısı olarak algıladığı için Keşan’da konuşlu olan 105nci Topçu Alay Komutanlığı’nı desteklemek üzere teşkil ettiği İHA Birliği’nde topçu keşif görevlerinde kullanmıştır. Ayrıca Kara Kuvvetleri envanterine Alman Askeri Yardımı kapsamında beş adet Canadair üretimi CL-89 Dron Sistemi [Mercedes Benz Taktik Araç Üzeri] kazandırılmış ve bu sistemler uzun yıllar boyunca topçu keşif görevlerinde kullanıldıktan sonra hizmet dışına çıkarılmıştır.
1997 yılına gelindiğinde nihayet GNAT 750-45 İHA Sistemleri İç Güvenlik Operasyonları’nda kullanılmak üzere Mayıs ayı içerisinde Batman Hava Meydan Komutanlığı‘nda [şimdiki ismi 14ncü İnsansız Uçak Sistemleri Üs Komutanlığı] konuşlu 2nci Ordu İHA Birliği 1nci Filo’ya gönderilmiştir. Kara Kuvvetleri Komutanlığı’nın konuş değişikliği sebebiyle birlik, Temmuz 1997 tarihinde Ankara/Polatlı’da konuşlu Topçu ve Füze Okulu Gösteri ve Tatbikat Alayı Pilotsuz Keşif Uçak Birlik Komutanlığı kuruluşuna dahil edilmiş ve tüm personeli de Polatlı’ya intikal etmiştir. Fakat görülen lüzum üzerine 1997 yılı sonlarında operasyon uçuşu, ileri üs tesisi ve eğitim faaliyetlerini yürütmek üzere Batman’da yeniden yeterli sayıda personelin bulundurulması kararlaştırılmıştır. İç Güvenlik Harekatları’nda başarılı bir şekilde kullanılan sistemlerden alınan olumlu sonuçlar üzerine kırıma uğrayan iki adet platformun yerine Mayıs 1998’de ABD$8.4 Milyon değerinde kontrat ile iki I-GNAT MALE İHA ile bir Yer Kontrol İstasyonu daha sipariş etmiş ve sistemlerin tamamı aynı yıl içerisinde teslim alınmıştır. Pilot, Faydalı Yük Operatörü, Görev Komutanı, Elektronik Teknisyeni ve Mekanik Teknisyen olmak üzere beş kişilik mürettebat tarafından işletilen GNAT ve I-GNAT İHA’lar gece ve gündüz gerçek zamanlı keşif ve gözetleme görevlerini buruna monteli gündüz 10 büyütmeli, gece 36 büyütmeli ve 55 büyütmeli spotter özellikli FLIR Sistemi ile yapmaktadır. 25.000 feet irtifaya tırmanabilen ve 65hp Rotax 582 Piston Motoru ile güçlendirilen GNAT 750, 65kg faydalı yük ve 40 saatlik havada kalış süresine sahip iken, turboşarjlı 105bg Rotax 914 Piston Motoru sayesinde 30.500ft irtifaya tırmanabilen I-GNAT İHA 90kg faydalı yük ile 50 saat havada kalabilmektedir. Türkiye Cumhuriyeti böylelikle Amerika’dan sonra MALE kategorisindeki İHA’ları kullanımına alan ikinci NATO ülkesi olmuştur.
1998 yılı içerisinde İnsansız Hava Aracı Birliği, Ordu İstihbarat ve Elektronik Harp Grubu bünyesindeki İstihbarat Hava Taburu kuruluncaya kadar bakım, idame ve eğitim yönünden Kara Havacılık Sınıfı bünyesine alınmıştır. İlk milli İHA Pilot Kursu Ekim 1999 tarihinde açılmış ve Kara Havacılık Okulu’nda verilen dört hafta süreli eğitime müteakip altı hafta süreli uygulamalı uçuş eğitimi Batman’daki İHA Birliği’nde verilmiştir. Bu eğitimler sırasında Kara Havacılık Okulu bünyesinde bulunan Yer Kontrol İstasyonu Simülatörü’nden de yararlanılmıştır. GNAT/I-GNAT sistemlerinin büyük bir bölümü uçuşlar sırasında kırım geçirmiş 2001 yılı sonu itibariyle eldeki GNAT/I-GNAT İHA sayısı üçe kadar inmiştir. Bir adet I-GNAT İHA ise uzun yıllar uçtuktan sonra parçalar halinde TAI tesislerine getirilmiştir. 2008 yılı itibariyle tüm sistemler envanterden çıkarılmıştır.
2007 yılında modernize edilmedikleri için artık uçamaz duruma gelen ve yavaş yavaş devre dışı kalan GNAT’ların yerini almak üzere 1-2 ay içerisinde teslim edilebilecek Taktik İHA Sistemi arayışına giren Kara Kuvvetleri Komutanlığı’na İsrailli Aeronautics Defence Systems firmasından Aerostar Taktik İHA Sistemi alınması için çalışma başlatılmıştır. Savunma Sanayi Müsteşarlığı ile Aeronautics Defence Systems arasında üç uçak ve bir Yer Kontrol İstasyonu’ndan oluşan bir Aerostar Taktik İHA Sistemi’nin alımına yönelik ABD$15.5 Milyon değerinde bir sözleşme Şubat 2008 tarihinde imzalanmış ve teslimatlara Mart 2008’de başlanmıştır. İsrailli Controp firması üretimi DSP-1 FLIR faydalı yükü ile donatılan Aerostar İHA Sistemleri’nin Doğu ve Güneydoğu’da icra edilen İç Güvenlik Harekatları kapsamında yaptığı uçuşlarda 38bg gücündeki motorunun yetersiz kalması nedeniyle yüksek irtifalara tırmanamaması ve gizlilik içeren operasyonlarda motor gürültüsünün çok belirgin olması nedeniyle Kara Kuvvetleri tarafından yetersiz bulunmuştur. Üretici firma ile yapılan cezai işlem görüşmeleri neticesinde firma ceza ödemek yerine motor güçlendirmesi yapmayı taahhüt etmiş, fakat bu taahhüdünü yerine getirmemiştir. Diğer yandan üretici firma uçaklarda bulunması gereken Otomatik Kalkış ve İniş Sistemi’ni teslim etmediği için uçuşlar Yer Kontrol İstasyonu’nda bulunan İsrailli operatör tarafından manuel olarak gerçekleştirilmiştir. Ayrıca IFF sistemi de üretici tarafından teslim edilmemiştir. Yaşanan bu gibi problemlerden ötürü Savunma Sanayi Müsteşarlığı 2012 yılının son çeyreğinde sözleşmeyi fesh ederek sistemleri [iki adet İHA kazalar sonucu kırıma uğramıştır] İsrail’e geri göndermeyi kararlaştırmıştır.
TAI Turna [Manş Çeken] ve Keklik [Takip İçin Güdümlü] Hedef Uçak Sistemleri: Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı envanterine 1989 yılında kazandırılmış Banshee Hedef Uçak Sistemleri’nin yerini alması amacıyla Ağustos 1995 tarihinde Hedef Uçak Projesi başlatılmıştır. Türk Silahlı Kuvvetleri’nin bu anlamdaki dışa bağımlılığı bitirecek bir ArGe Projesi olarak Milli Savunma Bakanlığı İç Tedarik Daire Başkanlığı tarafından 10 Aralık 1995 tarihinde Resmi Gazete’de yayınlanan Uzaktan Kumandalı Hedef Uçağı alımı ile başlatılan proje neticesinde Türk Havacılık ve Uzay Sanayi ile Milli Savunma Bakanlığı arasında 29 Aralık 1995 tarihinde bir sözleşme imzalanmış ve 1997 yılına kadar Türkiye’nin özgün ve milli hedef uçak sistemleri olan Turna ve Keklik Hedef Uçak Sistemleri tasarlanarak geliştirilmiştir. İlk uçuşunu 10 Eylül 1996 tarihinde Türk Havacılık ve Uzay Sanayi tesislerinin bulunduğu Mürted Hava Meydan Komutanlığı‘nda [eski ismi 4ncü Ana Jet Üs Komutanlığı] gerçekleştirmiştir. Proje kapsamında geliştirilen ilk Turna Hedef Uçağı, yerden kumanda edilerek 90 dakika havada kalabilmekte, azami 360 km/saat [harici yük olmadan] hız yapabilmektedir. Geliştirilen özel bir rampadan fırlatılan uçak, üzerinde bulunan paraşüt sistemi vasıtasıyla iniş yapabilmekte ve ısı, duman ve radar izi arttırma faydalı yükleriyle önemli hava tehditlerini simüle edebilmektedir. Hava savunma birliklerinin eğitimlerinde kullanılması ve atış yapan personelin skor bilgilerinin takip edilebilmesi maksadıyla uçak üzerinde 150 metre halatla çekilebilen bir manş ve atış skor kaydedici sistem bulunmaktadır. Aynı proje kapsamında geliştirilen Keklik ise Turna pilotlarının eğitiminde kullanılmasının yanı sıra kanatlarında bulunan radar yansıtıcıları ile atış yapılmayacak hava savunma eğitimlerinde takip amaçlı kullanılmaktadır. 30 dakika havada kalabilen sistem Turna gibi rampadan fırlatılabilmekte ve paraşütle iniş yapabilmektedir. Turna sisteminin kabul testleri sırasında faydalı yük olamadan 414 km/saat hıza ulaşılmış, manş faydalı yüklü halde ise 270 km/saat azami hıza ulaşılmıştır. Sistemin kabul testlerinin hemen ardından 1998 yılı içerisinde Konya Karapınar Atış Sahası’nda Kara Kuvvetleri Komutanlığı için, TCG Akdeniz Fırkateyni üzerinden de Deniz Kuvvetleri Komutanlığı için test uçuşları yapılmış ve ilgili kuvvetler için gerekli geliştirmeler belirlenmiştir.
2011 yılı sonuna kadar Kara Kuvvetleri Komutanlığı’na 30 adet Turna ve 11 adet Keklik, Hava Kuvvetleri Komutanlığı’na da 45 adet Turna teslimatı gerçekleştiren Türk Havacılık ve Uzay Sanayi uçak üzerinde yıllara sari olarak bir takım geliştirmeler gerçekleştirmiştir. Bu kapsamda TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. tarafından geliştirilen TP1X Turboprop Motoru 4 Nisan 2008 tarihinde Turna üzerine eklenmiş ve bu anlamda dışa olan bağımlılıktan kurtulmuştur. Bugün envanterde bulunan tüm Turna’lar yerli ve milli motorlarla uçmaktadır. Yine Mart 2009 tarihinde radar izi arttırıcı Luneberg Lens ve Isı/Kızıl ötesi izleri arttıran faydalı yükler eklenerek radar ve ısı güdümlü füzelerin eğitimlerinde de kullanılmaya başlanmıştır. Manş ve Kanatçık sistemine dört adet ısı kaynağı eklenerek Kara Kuvvetleri Komutanlığı’nın Stinger atışlı eğitimlerinde kullanılmaya başlanan sistem, skor kaydedici sistemin manş dışında uçağın içine de yerleştirilmesiyle Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nın Hawk Hava Savunma Sistemi ile gerçekleştirilen atışsız takip eğitimlerinde de kullanılmaya başlamıştır. Ayrıca uçak üzerine eklenen altı adet iz dumanı ile Hava Kuvvetleri’nin F-16 Fighting Falcon eğitimlerinde de kullanılmaya başlanmıştır.
Yüksek manevra kabiliyeti ve yüksek hızı sayesinde düşman uçak ve füzelerini simüle edebilme yeteneğine sahip Turna’nın sonraki yıllarda daha gelişmiş versiyonu olan Turna-G Hedef Uçak Sistemi geliştirilmiş ve hizmete sunulmuştur. 90 dakika havada kalma süresi, 93 metre/saniye azami hızı, 12.000 feet irtifa kabiliyeti ile Türk Silahlı Kuvvetleri’nin hava savunma birliklerinin eğitiminde aktif olarak kullanılmaktadır. Ayrıca Deniz Kuvvetleri Komutanlığı envanterine de kazandırılan Turna-G Hedef Uçak Sistemleri envanterde bulunan destek gemileri ve muharip gemilerden [fırlatma rampası pistlere konuşlandırılmaktadır] fırlatılarak deniz üstü unsurların hava savunma eğitimlerinde aktif olarak kullanılmaktadır. SKS, Manş ve Isı Kaynağı gibi çekili faydalı yük kapasitesine ilave Pasif Radar İz Arttırıcı, Isı Kaynağı ve İz Dumanı faydalı yükleri de bulunmakta olup Turna-G üzerinde tam otonom uçuş ve seyrüsefer sistemi bulunmaktadır.
TAI Gözcü Kısa Menzilli Taktik İHA Sistemi: TAI tarafından Bağımsız ArGe Projesi olarak yürütülen Gözcü Kısa Menzilli Taktik İHA Sistemi Programı altında Turna Hedef Uçak Sistemi üzerinde üç ay gibi kısa bir süre çalışılarak gerçekleştirilen Gözcü Taktik İHA ile ilk uçuş 2007 yılında yapılmıştır. İlk prototipin uçuş testlerine 6 Mart 2007 tarihinde başlanmış, ilk kameralı uçuş 4 Nisan 2007’de, ilk gece uçuşu da 30 Nisan 2008 tarihinde başarı ile gerçekleştirilmiştir. Gözcü İHA üzerinde yerden ve uçak üzerindeki sensörlerden gelen tüm bilgiler toparlanıp, uçuş komutlarına göre işlenerek, otonom uçuş için gerekli komutların üretildiği Geliştirilmiş Hava Aracı Kontrol Bilgisayarı bulunmaktadır. Uçağın “Eve Dönüş” ve “Fail Safe” gibi acil durum uçuş yöntemlerinin uygulanmasını sağlamaktadır. Uçak üzerinden yere aktarılacak tüm bilgi ve kumanda yüzeylerine gönderilecek tüm komutlar buradan gönderilmektedir. Kısa Menzilli keşif, gözetleme ve istihbarat amaçlı kullanılan Gözcü İHA, temel olarak Yer Kontrol İstasyonu, Hava Aracı, Fırlatma Sistemi, Veri Link Sistemi ve Jeneratörden oluşmaktadır. Üzerinde bulunan Gündüz [EO] veya Gece [IR] kamerasından elde ettiği görüntü-leri gerçek zamanlı olarak Veri Link Sistemi ile 50 km mesafe içinde bulunan Yer Kontrol İstasyonu’na aktarabilmektedir. İki saatten fazla havada kalabilen sistem 10.000 feet irtifaya tırmanabilmektedir. Bugüne kadar kaç adet üretildiği net olarak bilinmeyen sistemin Kara Kuvvetleri Komutanlığı tarafından kullanıldığı bilinmektedir.
Harpy-I Taarruzi İHA ve Milli Taarruzi İHA Geliştirme Projesi: Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nın ihtiyacı kapsamında 1998 yılında başlatılan projede alımına karar verilen ve 2002 yılında envantere girmeye başlayan Harpy-I Anti Radyasyon/Kara Taarruz İHA Sistemi’nden ABD$80 Milyon bedelle iki bataryada toplam 108 adet tedarik edilmiştir. 5.5 saat havada kalış süresine ve 1.000km azami menzile sahip Harpy-I, SEAD [hava savunma baskısı] görevlerinde kullanılmaktadır. Normal şartlarda bir bataryada; her birinde 18 lançer bulunan üç adet taşıyıcı kamyon yer alırken, Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nda ise toplam 12 adet Harpy-1 İHA taşıyan MAN üretimi 6×6 Taktik Tekerlekli Araç kullanılmaktadır. 2-18 GHz frekansları arasında RF enerji yayan hedeflere karşı [SAM radarları, erken ihbar radarları ve gemi radarları gibi] kullanılabilen Harpy-I İHA, PX-139 tipi patlayıcı ile harp başlığında bulunan 7.000 çelik bilyenin parça tesiri etkisiyle hedefini tahrip etmektedir. İHA’nın kanat açıklığı 2.1 metre, uzunluğu ise 2.75 metredir. 135kg ağırlığa sahip olan İHA basit yapıdaki iki zamanlı ve iki silindirli UEL AR731 motoru ile güçlendirilmiştir.
6,000ft (yaklaşık 2km) irtifada düşük hızda (seyir sürati 185km/s azami seyir sürati ise 260km/s olarak verilmektedir) gözle görülmeden ve duyulmadan hedef bölgesi üzerinde saatlerce dolanabilmektedir. Pasif tipte RF Arayıcı Başlık ile donatılan Harpy İHA, önceden programlanan devriye alanına doğru belirlenen aşamaları takip ederek otonom bir uçuş gerçekleştirir. Düşük hızı ve ekonomik yakıt tüketimi sayesinde Harpy, hedef bölgesi üzerinde birkaç saat dolaşabilmektedir. Bu süre zarfında üzerindeki RF Arayıcı Başlık aralıksız biçimde bölgeyi tarar. Şüpheli bir radar sinyali yakaladığında sistem ilk olarak bu sinyali hafızasında bulunan diğer düşman radar sinyalleri ile kıyaslar ve buna göre hedefini önceliklendirir. Eğer sinyal bir düşman radarına ait ise Harpy taarruz moduna geçer ve gelen sinyale doğru dikey dalışa başlar ve azami imha etkisi için hedefin birkaç metre üzerinde (patlatma mesafesini ölçmek için 2,5 metrelik bir çubuk çıkıyor, çubuk hedefe değdiğinde harp başlığı infilak ediyor) harp başlığını patlatır. Eğer düşman radar RF yayını keserse Harpy tekrar yükselir ve devriye alanı üzerinde otonom uçuşuna devam eder, görev esnasında herhangi bir düşman radarı tespit edilemez ise Harpy programlandığı biçimde belirlenen bölge üzerinde kendisini imha eder. Lançerden fırlatımı küçük bir katı yakıtlı roket yardımıyla yapılan Harpy Taarruzi İHA, seyir uçuşunu belirli bir hıza ve irtifaya ulaştıktan sonra devreye giren pervaneli motoru ile gerçekleştirmektedir.
Pençe 2013 atışları kapsamında 3üncü Ana Jet Üs Komutanlığı‘ndan ateşlenen Harry-I Taarruzi İnsansız Hava Aracı 139km uzaklıktaki Karapınar Atış Sahası’nda yer alan hedefi başarıyla imha etti.
Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nın ilave ihtiyacı kapsamında gündeme gelen İsrail’den iki batarya halinde toplam 48 adet yeni Harpy-II Cutlass/Harop Anti Radyasyon, Kara Taarruz İHA’nın alımına yönelik proje 2007 yılında iptal edildi. Günümüzde ise Harpy İHA’ların yerine Kargı Projesi yürütülmektedir.
Türk Silahlı Kuvvetleri’nin keşif ve gözetleme ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla acil ihtyiaç kapsamında 10 uçaktan oluşan 3 adet MALE Sınıfı İHA Sistemi’nin doğrudan alınması için Türk Havacılık ve Uzay Sanayi üzerinden ihaleye çıkılmıştır. Bu doğrultuda ihalede kısa listeye kalan General Atomics [ABD] ve IUP [İsrail] firmalarından alınan teklifler 2004 yılının Ekim ayında hızlıca değerlendirilerek 19 Nisan 2005 tarihinde İsrailli IUP konsorsiyumuna Türk Havacılık ve Uzay Sanayi üzerinden ABD$180.5 Milyon değerindeki sözleşme ile 10 uçaktan oluşan 3 adet Heron [Gözcü-1] MALE İHA Sistemi sipariş edilmiştir. Sözleşme kapsamında Heron MALE İHA’ları üzerinde kullanılmak üzere 10 adet Aselsan üretimi AselFLIR-300T Termal Nişangah Sistemi ve LN-100G INS/GPS Sistemi ile 6 adet Elta üretimi EL/M-2055 SAR/GMTI Radarı ile üç adet Yer Kontrol İstasyonu ve bir adet Savronik üretimi Uydu Yer Veri Terminali de sipariş edilmiştir. 31 Ağustos 2005 tarihinde yürürlüğe giren sözleşme uyarınca ilk sistemin 24 ay sonra, diğer iki sistemin de 30ncu aya kadar teslim edilmesi takvime bağlanmış olmasına rağmen uzun süren gecikmeler ve üretici firmanın AselFLIR-300T FLIR sistemini bahane etmesi nedeniyle 6 uçak [4+2] ve 2 Yer Kontrol İstasyonu’ndan oluşan iki sistemin Geçici Kabul Testleri Ocak/Şubat 2010 tarihleri arasında İsrail’de yapılmış, 26 Şubat 2010 tarihinde Türkiye’ye getirilmiş ve 23 Mart 2010 tarihinde Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nda hizmete girmiştir. Batman’da konuşlu olan 14ncü İnsansız Uçak Sistemleri Üs Komutanlığı‘na bağlı 2nci İHA Filo Komutanlığı [Gölge] bünyesinde görev yapmakta olan Heron [Gözcü-1] MALE İHA’larının dört uçak ve bir Yer Kontrol İstasyonu’ndan son sistemi Ağustos 2010’da Türkiye’ye getirilmiş, yapılan testlerin ardından Şartlı Kabulü 31 Aralık 2010’da gerçekleştirilmiştir. Hava Kuvvetleri Komutanlığı’na bağlı pilot ve operatörler tarafından uçurulan Heron [Gözcü-1] MALE İHA’larının Aralık 2013 tarihinde yapılan açıklama ile 22.000 saatin üzerinde keşif ve gözetleme uçuşu icra ettiği belirtilmiştir.
Heron MALE İHA sistemlerinde kullanılan dört silindirli turboşarjlı Rotax 914UL Motoru ile normal uçuşta deniz seviyesinde 100bg, acil durumlarda ise kısa süreliğine 115bg güç üretebilmekte ve 24 saat havada kalabilmektedir. Azami güç ile 10.000 feet irtifaya tırmanabilen İHA’nın bunun üzerindeki irtifalarda motor gücü düşmektedir. Toplam 1800 saat hizmet ömrüne sahip olan motorlar 600 saatte bir kapsamlı Depo Seviyesi Bakım’dan geçirilmektedir. Sözleşme şartnamesinde 30.000 feet [9.150 metre] irtifaya tırmanabilmesi istenilen Heron İHA’lar bu şartı yerine getiremediği için IAI tesislerinde motor güçlendirme çalışması uygulanmış ve motorların azami gücü 130bg’e çıkarılmıştır.
Türkiye’de Kiralık Uçan İnsansız Hava Araçları : Türkiye Cumhuriyeti terörle mücadele operasyonlarında aktif olarak kullanmak için 19 Nisan 2005 tarihinde İsrail’den Heron MALE İHA siparişi vermiş, fakat yaşanan gecikmeler nedeniyle sipariş edilen sistemler bir türlü envantere alınamamıştır. İsrailli üreticinin Aselsan üretimi AselFLIR-300T FLIR sisteminin ağırlığını bahane etmesi ve ortaya çıkan diğer problemler nedeniyle sipariş edilen sistemler ancak 2010 yılı Mart ayında Hava Kuvvetleri envanterine girmiştir. İşte yaşanan bu gecikmelerden dolayı bir adet Heron MALE İHA ve iki adet Yer Kontrol İstasyonu’ndan oluşan bir sistemin İsrail’den kiralanmasına karar verilmiştir. Haziran 2007 tarihinde pilotları ile birlikte ülkemize getirilen kiralık Heron MALE İHA Sistemi Batman’da konuşlandırılmıştır. İsrailli pilotlar tarafından uçurulan Heron sisteminden alınan görüntüler neticesinde terörle mücadele operasyonları yürütülmüştür. Kiralık olarak uçurulan Heron 13 Temmuz 2008 tarihinde kırıma uğrayarak kullanılamaz hale gelmiş, yerine ise firmanın elinde başka Heron sistemi bulunmadığı için Searcher II Taktik İHA gönderilmiştir. Fakat Searcher II Taktik İHA Sistemi de aynı yılın Aralık ayında yaşadığı bir kırım neticesinde hizmet dışı kalmıştır. Son olarak ülkemize Dominator II MALE İHA Sistemi düşen Heron ve Searcher İHA’ların yerine getirilerek sipariş edilen Heron Sistemlerinin envantere girdiği 2010 yılı ortalarına kadar aktif olarak kullanılmıştır. 31 Mayıs 2010’da İsrail Ordusu tarafından gerçekleştirilen ve 9 Türk ve 1 ABD vatandaşının hayatını kaybettiği Mavi Marmara gemisi saldırıları sonrasında İsrail’le ilişkiler durma noktasına gelmiş ve iki ülke neredeyse savaş durumuna geçmiştir. Baskından hemen sonra ülkemizde bulunan pilotlar İsrail’e geri dönüş ve sonrasında sistem iade edilmiştir.
İncirlik Üssü’nde Konuşlu Predator’ler ve Anlık İstihbarat Paylaşımı : Adana şehir merkezine yaklaşık 13km mesafede bulunan ve Türkiye’nin NATO’ya üyeliğinden bir yıl sonra 1951 yılında ABD Mühendislik Grubu isimli bir ekip tarafından inşasına başlanan İncirlik Üssü, 1954 yılında hizmete girdi. İlk başlarda Amerikan Hava Kuvvetleri’nin olağanüstü durumlarda konuşlanma ve yapılacak operasyonlardaki hava araçlarının bakım ve onarımlarının yapılması amacıyla kullanımı planlanan üs, bugün Amerika’nın bu coğrafyadaki en önemli üslerinden biri konumuna gelmiştir. Amerikan askerleri dışında belirli dönemlerde Almanya, Hollanda ve İngiltere gibi ülkelerin askerlerinin de görev yaptığı üste Türk Hava Kuvvetleri’ne bağlı 101nci Havadan Yakıt İkmal Filo Komutanlığı [Asena] konuşludur. Yedi adet KC-135R Stratotanker uçağıyla hizmet veren filonun yanı sıra Amerikan Hava Kuvvetleri’ne ait RQ/MQ-1 Predator İHA’ları da görev yapmaktadır. 2007 yılında dönemin Amerikan Başkanı George W. Bush ile dönemin Başbakanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan arasında varılan anlık istihbarat anlaşması uyarınca İncirlik Üssü’ne konuşlandırılan İHA’ların bir kısmı Ankara’daki Birleşik İstihbarat Füzyon Merkezi’ne anlık olarak istihbarat aktarımı gerçekleştirmiştir. Yine aynı dönemde 2008 yılında Amerikan Hükümeti’yle temasa geçilerek MQ-1 Predator ve MQ-9 Reaper alımı için çalışma başlatılmış, Mart 2009 tarihinde de resmi talep iletilmiştir. Fakat uzun süren bekleme sürecine rağmen Amerikan tarafından hiç bir cevap gelmemiş ve talep askıya alınarak yerli ve milli üretim insansız hava araçlarının çalışmalarına hız verilmiştir.
Türk Özgün İnsansız Hava Aracı [TİHA] Programı [Anka Blok-A MALE İHA Sistemi]: Türk Havacılık ve Uzay Sanayi [TAI]’nin 1990’lı yılların başında İHA-X1 Şahit Projesi’nde görevlendirilmesi ile başlayan milli ve yerli İnsansız Hava Aracı çalışmaları neticesinde Savunma Sanayi Müsteşarlığı’nın 2001 yılında başlattığı Türk Özgün İnsansız Hava Aracı [TİHA] Projesi ile yeni bir boyut kazanmıştır. Bu doğrultuda Savunma Sanayi Müsteşarlığı ile Türk Havacılık ve Uzay Sanayi arasında ABD$62 Milyon [projenin ilerleyen aşamalarında bu rakam ABD$ Milyon’a çıkmıştır] değerinde Türk Özgün İnsansız Hava Aracı [MALE] Geliştirme Projesi sözleşmesi 24 Aralık 2004 tarihinde imzalanmıştır. İmzalanan sözleşme kapsamında üç adet MALE Sınıfı İHA, bir adet Yer Kontrol İstasyonu, bir adet Taşınabilir Görüntü Kıymetlendirme Sistemi, iki adet Yer Veri Terminali, üç adet Gündüz/Gece Kamerası [AselFLIR-300T FLIR], iki adet Radar [SARPER™ SAR/GMTI-ISAR Radarı ayrı bir sözleşme altında geliştirildi] ve bir adet Radar Tabanlı ve GPS Yedeklemeli Otomatik Kalkış ve İniş Sistemi’nin geliştirilerek üretilmesi planlanmıştır. İlk başta 3 adet üretilmesi öngörülen İHA sayısı 2010 yılındaki ilave siparişlerle 5’e yükselmiştir.
Özgün TİHA Projesi kapsamında Türk Havacılık ve Uzay Sanayi mühendislerince tasarlanarak TAI tesislerinde üretilen Anka Blok-A MALE İnsansız Hava Aracı‘nın ilk prototipi 16 Temmuz 2010 tarihinde hangardan çıkmış ve ilk uçuşunu 30 Aralık 2010 tarihinde gerçekleştirmiştir. Toplam 14 dakika süren ilk uçuş sırasında inişte hafif hasar gören 10-T001 tescilli Anka Prototipi (daha sonra tamir edildi), yine 4 Mayıs 2011 tarihinde gerçekleştirdiği yaklaşık 1.5 saat süren ikinci test uçuşu sırasında ana iniş takımlarından birisinin açılmaması nedeniyle tek ana teker ve ön iniş takımı üzerine iniş gerçekleştirmiş uçağın burun ve kanatlarında hasar meydana gelmiş fakat yeniden tamir edilerek test uçuşlarına devam etmiştir. Azami kalkış ağırlığı 1.750kg, faydalı yük kapasitesi 200kg olan ve AselFLIR-300T FLIR faydalı yükü ile donatılan Anka Prototipi 400kg dahili yakıt kapasitesi ile 18 saat havada kalabilmekte ve 23.000 feet irtifaya tırmanabilmektedir. Üretilen Anka Blok-A MALE İHA Prototipleri’nin resmi kabul testlerine Sivrihisar Hava Meydan Komutanlığı’nda Hava Kuvvetleri Komutanlığı ve Savunma Sanayi Müsteşarlığı tarafından Eylül 2012 tarihinde başlanmış ve sistem 2013 yılının Şubat ayında kalifiye olmuştur. 17.3 metre kanat açıklığına, 8 metre gövde uzunluğuna ve 3.4 metre yerden yüksekliğe sahip Anka Blok-A prototiplerinden 12-005 tescilli olanı ile 20 Ocak 2013 Pazar günü [saat 09:05’te başlamış, ertesi gün 03:15’te bitmiştir] yapılan kabul testleri sırasında İHA, 205km mesafeden Yer Kontrol İstasyonu ile haberleşirken, 18 saat 13 dakika süren test uçuşu sırasında 23.050 feet irtifaya tırmanabilmiş ve kalkış ve inişini otomatik olarak gerçekleştirmiştir. Thielert Aircraft Engines GmbH firması tarafından üretilen azami 155bg güç üreten, 2.0 litre hacmindeki dört silindirli turboşarjlı Thielert Centurion 2.0S Motoru ile güçlendirilen Anka Blok-A sistemleri hiç bir birliğin envanterine girmemiştir. Anka’larda kullanılan motorların yerli imkanlar ile modifiye edilerek güçlendirilmesine yönelik olarak Anka İHA Motor Modifikasyon Projesi ile bu anlamda dışa bağımlılığı bitirmek üzere Operatif İHA Motoru Geliştirme Projesi adı altında iki farklı motor projesi yürütülmüştür.
Anka Blok-A MALE İHA Sistemleri hiçbir birlik veya kuvvetin envanterine girmemiş olsa da Kara Kuvvetleri Komutanlığı tarafından Türk Havacılık ve Uzay Sanayi’ne yapılan talep doğrultusunda 8nci Kolordu Komutanlığı bünyesinde bulunan eski Elazığ Havaalanı’nda konuşlandırılmıştır. Konuşlandırılan 11-003 ve 12-004 [25 Mart 2016’da konuşlandırıldı] tescilli Anka Blok-A MALE İHA Sistemleri TAI personelince ve herhangi bir kira bedeli olmadan tamamen Türk Havacılık ve Uzay Sanayi’nin öz kaynakları ile uçurulmaktadır. Elazığ Havaalanı’ndan gerçekleştirilen ilk operasyonel uçuş 11-003 tescilli Anka ile 5 Şubat 2016 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Yapılan tüm görev uçuşları sırasında Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet birimlerinin gerçekleştirmiş olduğu terör operasyonlarına önemli istihbarati bilgiler sağlanırken, TAI’nin üretmiş olduğu hava araçları için de önemli saha tecrübeleri ve geri bildirimler elde edilmektedir. Bir görev uçuşu için 9 Ekim 2016 tarihinde saat 06:55’te eski Elazığ Havaalanı’ndan havalanan 12-004 tescilli Anka İHA uçuşun 25nci dakikasında yaşadığı motor arıza nedeniyle meydana 5km uzaklıkta bulunan Yünlüce Köyü’ndeki mısır tarlasına mecburi iniş gerçekleştirmiş ve bu iniş sırasında uçağın iniş takımları ile motor pervaneleri hasar görmüştür. Ayrıca 24 Temmuz 2017’de yine Elazığ’da bir Anka düşmüştür.
İkinci Paket Özgün Türk İnsansız Hava Aracı Geliştirme Projesi [Anka Blok-B MALE İHA Sistemi]: 24 Aralık 2004 tarihinde imzalanan Özgün Türk İnsansız Hava Aracı Geliştirme Projesi kontratının bir parçası olarak hayata geçirilen ve AselFLIR-300T ile yaklaşık 100kg ağırlığındaki yine Aselsan ürünü SAR/MTI-ISAR modlarına sahip SARPER™ Sentetik Açıklıklı Radar [SAR] faydalı yükü ile donatılacak Anka Blok-B MALE İHA’nın geliştirilmesi öngörülmüştür. 24 saat havada kalabilme ve 30.000 feet irtifaya tırmanabilme özelliğine sahip olan ilk Anka Blok-B Prototipi’nin üretimi Ağustos 2014 tarihinde tamamlanmış, İHA’ya ilk enerji ise 3 Eylül 2014 tarihinde verilmiştir. Anka Blok-A’ya kıyasla yaklaşık 100kg daha hafif bir gövde yapısına sahip Anka Blok-B İHA yapılan yer testlerinin ardından 30 Ocak 2015 tarihinde Sivrihisar Hava Meydan Komutanlığı’ndan ilk uçuşunu gerçekleştirmiştir.
Toplam 3 uçaktan oluşan bir Anka Blok-B MALE İHA Sistemi tedariğine yönelik sözleşme 2016 yılının Mart ayında Savunma Sanayi Müsteşarlığı ile imzalanmıştır. Aselsan tarafından 7 Nisan 2016 tarihinde Kamuoyu Aydınlatma Platformu [KAP]’na yapılan bilgi notunda ABD$8.964 Milyon değerinde bir sözleşmenin Türk Havacılık ve Uzay Sanayi [TAI] ile imzalandığı belirtilmiştir. Bu doğrultuda teslim edilecek Anka Blok-B MALE İHA’larda yeni nesil StarSAFIRE® 380-HD FLIR sistemleri ile donatılacağı belirtilmiştir.
İkinci Paket Özgün Türk İnsansız Hava Aracı Geliştirme Projesi’nde Anka Blok-B olarak adlandırılan MALE İHA Sistemi’nin kabulü Sivrihisar Hava Meydan Komutanlığı’nda 10-14 Ekim 2016 tarihlerinde Savunma Sanayi Müsteşarlığı heyeti öncülüğünde başarıyla tamamlanmıştır. Testler sonrasında 31 Ekim tarihinde yapılan Savunma Sanayi Müsteşarlığı Kurumsal İletişim Müdürlüğü’nce yayımlanan basın bildirisinde gece ve gündüz, yağmur, kar ve sis gibi olumsuz hava koşulları altında ve bulut üstünden dahi keşif gözetleme yeteneğine sahip SARPER™ SAR/GMTI-ISAR Faydalı Yük Sistemi’nin Anka Blok-B MALE İHA’ya entegrasyonu başarıyla tamamlanmıştır. 240kg+ faydalı yük kapasitesine sahip Anka Blok-B İHA ile Mart 2016’da ayında yapılan uçuş testlerinde 200kg faydalı yük ile 26 saat 20 dakika aralıksız uçuş gerçekleştirilmiştir. Ayrıca diğer bir test uçuşu sırasında Anka Blok-B İHA’lardan biri 30.370 feet irtifaya tırmanmıştır.
SARPER™ SAR/GMTI-ISAR Radarı : Aselsan-SDT işbirliğiyle geliştirilen, özgün Yapay Açıklıklı Radar sistemi ile görev amaçlı ilk test uçuşu Türk Havacılık ve Uzay Sanayi envanterinde bulunan TC-STF tescilli S-2E/T Tracker Test Uçağı ile 2010 yılı içerisinde yapılmıştır. Her türlü hava koşulunda görev yapabilen ve düşük hızda hareket eden hedefleri de tespit kabiliyeti bulunan SAR Radarı çok kanallı anten ve almaç teknolojisi sayesinde tek bir anten ile Hareketli Yer Hedefi Gösterme Modu ve Şerit ve Nokta Aydınlatma SAR görüntüleme modlarını gerçekleştirebilmektedir.
TAI tarafından üretimi yapılan Anka Blok-B MALE İHA’ları aktif kullanmaya başlayan ilk birlik Jandarma Genel Komutanlığı olmuştur. Elazığ’da konuşlu Jandarma Taktik İHA Komutanlığı envanterine üç Silahlı Anka Blok-B İHA kazandırılmış ve sistemler aktif olarak İç Güvenlik operasyonlarında görev yapmaktadır. Envantere kazandırılan uçaklarda AselFLIR-300T FLIR faydalı yükünün yanında SARPER™ SAR/GMTI-ISAR Radarı [bir İHA üzerinde] bulunmaktadır.
Anka Blok-B MALE İHA Sistemi Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nda : Savunma Sanayi Müsteşarlığı tarafından Emniyet Genel Müdürlüğü’nün de envanterine gireceği açıklanmış olan Anka Blok-B İHA’ları Jandarma Genel Komutanlığı’ndan sonra teslim alan ikinci birlik Deniz Kuvvetleri olmuştur. İlk görev uçuşunu Akdeniz ve Ege üzerinde 27 Mart 2018’de yapan İHA’ların resmi teslimi Dalaman’daki 312nci Deniz İnsansız Hava Aracı Sistemleri Filo Komutanlığı‘nda 12 Kasım 2019 tarihinde yapılmıştır. Envantere ikisi adedi SARPER™ Radarı [TCB-853 ve TCB-854] ve bir adedi MİLSAR SAR/GMTI Radarı [TCB-852] ile donatılan toplam dört Anka Blok-B MALE Silahlı İHA girmiştir.
Anka Seri Üretim Projesi [Anka-S MALE İHA Sistemi]: 5 Ocak 2012 tarihli Savunma Sanayi İcra Kurulu kararıyla Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nın MALE Sınıfı İHA ihtiyacı kapsamında başlatılan Anka İHA Seri Üretim Fazı Sözleşmesi 25 Ekim 2013 tarihinde Savunma Sanayi Müsteşarlığı ile Türk Havacılık ve Uzay Sanayi [TAI] arasında ABD$290 Milyon [ABD$220.6 Milyon + 137 Milyon TL] bedelle imzalanmıştır. Anka Blok-B gövdesi üzerine şekillendirilmesi kararlaştırılan sözleşme kapsamında Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nın isterleri doğrultusunda 23.000 feet irtifada kesintisiz 15 saat havada kalabilecek bir MALE İHA üretilmesi planlanmış ve üretilecek yeni sisteme Anka-S MALE İHA ismi verilmiştir. Anka Blok-A ve Blok-B modellerinde de kullanılan Thielert Centurion 2.0S motoru ile güçlendirilmesi kararlaştırılmıştır. Anka-S Teknoloji Kazanım Yükümlülüğü kapsamında Türk Havacılık ve Uzay Sanayi [TAI]; Esen firması ile Geniş Alan Gözetleme Sistemi Projesi sözleşmesini 26 Eylül 2014 tarihinde, C2Tech firması ile Uydu Haberleşme Modem Sistemi Projesi sözleşmesini yine 26 Eylül 2014 tarihinde imzalamıştır. Ayrıca 31 Ekim 2014 tarihinde TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. ile Anka-S Motor Modifikasyon Projesi sözleşmesi imzalanmıştır.
Temel olarak Anka Blok-B konfigürasyonu temel alınmış olsa da Anka-S Projesi’nde Uydu Üzerinden Kontrol [SatCom], Uzak Komuta ve Havada Devir Kabiliyeti, Telsiz Muharebere Rölesi Kabiliyeti, Yedek Meydana İniş Kabiliyeti, yeni nesil EO/IR faydalı yükü [CATS Sistemi] ve Muharebe Arama Kurtarma Görev Kabiliyeti gibi 300’e yakın yeni gereksinimler içermektedir. Türk Silahlı Kuvvetleri’nin veri ağı TAFICS ile tam entegre olarak çalışabilen sistem yine TAFICS üzerinden haberleşerek istihbarat görüntülerini anlık olarak Türk Silahlı Kuvvetleri’nin istenilen birimine aktarabilmektedir. Üzerinde bulunan uydu haberleşme sistemi sayesinde TürkSat 4B üzerinden Ku-Bant uydu haberleşmesi yaparak Yer Kontrol İstasyonu ve İHA Pilotu bulunmayan üslerden uçurulabilmektedir.
Anka-S Projesi’nde 11 Şubat 2014 tarihinde Sistem İsterleri Gözden Geçirme Toplantısı, Haziran 2014’te Ön Tasarım Gözden Geçirme Toplantısı ve Nisan 2015’te Kritik Tasarım Gözden Geçirme Toplantısı yapılarak üretim aşamalarına geçilmiştir. Proje kapsamında Hava Kuvvetleri Komutanlığı’na 12 Yer Kontrol İstasyonu ile 10 Anka-S İHA tedariği planlanmıştır.
| Tescil | Kullanıcı Birlik | Model | Açıklama |
| 10-001 | TUSAŞ | Anka Blok-A | 1. Prototip | 27 Eylül 2012’de düştü. |
| 11-002 | TUSAŞ | Anka Blok-A | 2. Prototip | Anka Blok-B’ye döndü. |
| 11-003 | TUSAŞ | Anka Blok-A | 3. Prototip | KKK’nda kiralık uçtu. |
| 12-004 | TUSAŞ | Anka Blok-A | 4. Prototip | KKK’nda kiralık uçtu. |
| 12-005 | TUSAŞ | Anka Blok-A | 5. Prototip | 6 Aralık 2013’te düştü. |
| 14-006 | TUSAŞ | Anka Blok-B | Anka-S Yapısal Uyumlama Platformu |
| 15-007 | Anka Blok-B | ||
| 15-008 | TUSAŞ | Anka-S | TAI Mock Up (Maket) |
| 16-009 | Milli İstihbarat Teşkilatı | Anka-I | |
| 16-010 | TUSAŞ | Anka-S | TAI Mock Up (Maket) |
| 16-011 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | |
| 16-012 | Milli İstihbarat Teşkilatı | Anka-I | |
| 16-013 | Milli İstihbarat Teşkilatı | Anka-I | |
| 17-014 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | |
| 17-015 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | |
| 16-016 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | |
| 17-017 | Anka Blok-B | ||
| 17-018 | Milli İstihbarat Teşkilatı | Anka-I | |
| 17-019 | Jandarma Genel Komutanlığı | Anka Blok-B | |
| 17-020 | Anka-S | ||
| 17-021 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | 1 Mart 2020’de düştü. |
| 17-022 | Anka-S | ||
| 17-023 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | |
| 17-024 | Anka Blok-B | ||
| 17-025 | TUSAŞ | Anka Blok-B | PD-170 Motoru Test Uçağı |
| 17-026 | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı | Anka Blok-B | TCB-851 |
| 17-027 | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı | Anka Blok-B | TCB-852 | MİLSAR SAR/GMTI Radarlı |
| 18-028 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | |
| 17-029 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | |
| 18-030 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | |
| 18-031 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | 25 Şubat 2020’de düştü. |
| 18-032 | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı | Anka Blok-B | TCB-853 SARPER SAR/GMTI-ISAR Radarlı |
| 18-033 | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | TCB-854 |
| 18-034 | Jandarma Genel Komutanlığı | Anka-S | |
| 18-035 | Jandarma Genel Komutanlığı | Anka-S | J-46 |
| 18-036 | Jandarma Genel Komutanlığı | Anka-S | J-47 |
| 18-037 | Jandarma Genel Komutanlığı | Anka-S | J-48 |
| 18-038 | |||
| 18-039 | |||
| 20-040 | Anka-S | ||
| 20-041 | Anka-S | ||
| 20-042 | Tunus Silahlı Kuvvetleri | Anka-S | |
| 20-043 | Tunus Silahlı Kuvvetleri | Anka-S | |
| 20-044 | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | TCB-855 |
| 20-045 | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | TCB-856 |
| 20-046 | Jandarma Genel Komutanlığı | Anka-S | |
| 20-047 | Anka-S | ||
| 20-048 | Tunus Silahlı Kuvvetleri | Anka-S | W52003/TS-UFX |
| 20-049 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | |
| 20-050 | Hava Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | |
| 20-051 | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | TCB-857 |
| 20-052 | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı | Anka-S | TCB-858 |
| 20-053 | Anka-S | ||
| 20-054 | Anka-S | ||
| 20-055 | Anka-S | ||
| 20-056 | Anka-S | ||
| 20-057 | Anka-S | ||
| 20-058 | Anka-S | ||
| 20-059 | Anka-S | ||
| 20-060 | Anka-S | ||
| 20-061 | Çad Silahlı Kuvvetleri | Anka-S | |
| 21-062 | Çad Silahlı Kuvvetleri | Anka-S | |
| 21-063 | Anka-S | ||
| 21-064 | Anka-S | ||
| 21-065 | Anka-S | ||
| 21-066 | Anka-S | ||
| 21-067 | Anka-S | ||
| 21-068 | Anka-S | ||
| 21-069 | Anka-S | ||
| 21-070 | Anka-S | ||
| 22-071 | Jandarma Genel Komutanlığı | Anka-S | |
| 21-072 | Anka-S | ||
| 21-073 | Anka-S | ||
| 21-074 | Anka-S | ||
| 22-075 | Anka-S | ||
| 22-076 | Anka-S | ||
| 22-077 | Anka-S | ||
| 22-078 | Anka-S | ||
| 22-079 | Anka-S | ||
| 22-080 | Çad Silahlı Kuvvetleri | Anka-S |
Anka-I ELINT/COMINT MALE İHA Sistemi : Türkiye’nin elektronik harp konusunda verdiği önemin en büyük göstergelerinden biri olan Anka-I dünya genelinde bu anlamda üretilen ender İnsansız Hava Araçları arasında yerini almıştır. Aselsan tarafından geliştirilen ELINT/COMINT görevler için uygun faydalı yüklerin donatıldığı Anka-I, Milli İstihbarat Başkanlığı için geliştirilmiştir. Açık kaynaklara göre üç adet üretildiği bildirilen Anka-I İHA’dan günümüzde kaç adet Milli İstihbarat Teşkilatı envanterine kazandırıldığı bilinmemektedir.
Bilinen Anka Teslimat Takvimi :
| Toplam Sayı | Teslimat | Teslim Tarihi | Model | Teslim Edilen Birlik |
| 43 | 3 | …..12.2023 | Anka-S | Kazakistan Hava Savunma Kuvvetleri |
| 40 | 2 | …..07.2023 | Anka-S | Çad Silahlı Kuvvetleri |
| 38 | 2 | 27.05.2023 | Anka-S | Tunus Silahlı Kuvvetleri |
| 36 | 3 | ? | Anka-S | Tunus Silahlı Kuvvetleri |
| 33 | 2 | 24.03.2022 | Anka-S | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı |
| 31 | 2 | 01.08.2021 | Anka-S | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
| 29 | 2 | |||
| 27 | 2 | 24.02.2021 | Anka-S | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı |
| 25 | 1 | 24.08.2020 | Anka Blok-B | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı |
| 24 | 2 | 12.10.2019 | Anka Blok-B | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı |
| 22 | 4 | 12.09.2019 | Anka-S | Jandarma Genel Komutanlığı |
| 18 | 2 | 12.04.2019 | Anka-S | Jandarma Genel Komutanlığı |
| 16 | 2 | 10.01.2019 | Anka-S | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
| 14 | 2 | 19.09.2018 | Anka-S | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
| 12 | 2 | 08.04.2018 | Anka-S | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
| 10 | 1 | 27.03.2018 | Anka Blok-B | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı |
| 9 | 2 | 14.03.2018 | Anka-S | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
| 7 | 2 | 02.02.2018 | Anka-S | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
| 5 | 3 | …..03.2017 | Anka Blok-B | Jandarma Genel Komutanlığı |
| 2 | 2 | …..04.2016 | Anka Blok-A | Kara Kuvvetleri Komutanlığı (Kiralık) |
Şimşek Yüksek Hızlı Hedef Uçak Sistemi : Türk Silahlı Kuvvetleri’nin (TSK) hava savunma birliklerinin eğitim ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla 2009 yılında Araştırma ve Geliştirme projesi (TUSAŞ ve Tübitak) olarak başlatılmış özgün TUSAŞ tasarımıdır. Kullanıcı ihtiyaçlarına göre şekillendirilebilir açık mimari yapıda tasarlanmakta olan ŞİMŞEK Yüksek Hızlı Hedef Uçak Sistemi; hava-hava, satıh-hava, uçaksavar ve füze sistemleri ile atış ve radarla takip eğitimlerinde kullanılacak, muharip uçakların ve füzelerin uçuş karakteristiklerine yakın özelliklere sahip, Yüksek Hızlı Hedef Uçak ihtiyaçlarını karşılamaktadır.
45 dakika havada kalış süresine sahip olan Şimşek Hedef Uçağı, 350 knot ve üzeri azami hıza ulaşabilmektedir. 15 metre ile 7.600 metre arasındaki yükseklikte görev yapabilen sistemin 120km menzili bulunmaktadır. Yerden fırlatıcı bir sistem üzerinden kalkış yapabilen Şimşek Hedef Uçağı, TUSAŞ’ın özgün ürünleri Anka ve Aksungur İHA sistemlerinin de kanadından bırakılarak kalkış yapabilmektedir. Yer Kontrol İstasyonu ile görev öncesi planlama ve kontrol kabiliyeti bulunan sitem uçuş sırasında görev değiştirebilmektedir. Eve dönüş ve acil iniş modları üzerinden önceden belirlenen noktalara otomatik iniş gerçekleştirebilmektedir. Üzerinde Aktif ve Pasif İz Arttırıcı, Skor Kaydedici, IR İz Arttırıcı sistemlerine ilave Otomatik Tanımlama Sistemi de bulunmaktadır. Ayrıca uçak üzerinde İz Dumanı da bulunmaktadır.
İlk uçuşunu 4 Ağustos 2012 tarihinde gerçekleştiren sistem, geliştirme süreçlerinin ardından ilk operasyonel kullanımını 2015 yılında Sinop’ta Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nın tatbikatında gerçekleştirmiştir. Geçtiğimiz süre zarfında Mavi Vatan, Deniz Kurdu ve Deniz Yıldızı gibi önemli bir çok tatbikatta görev alan sistem, 2019 yılında Kazakistan Silahlı Kuvvetleri’nin atış testlerinde de kullanılmıştır. Ayrıca yerli ve milli füze ve hava savunma sistemi üreten Roketsan, Tübitak Sage gibi şirketlerin atış testlerinde de aktif olarak kullanılmaktadır.
Milli Taktik İnsansız Hava Aracı Geliştirme Projesi: Kara Kuvvetleri Komutanlığı’nın Taktik Sınıf İHA ihtiyacını karşılamak amacıyla rekabete dayalı olarak başlatılan Milli Taktik İHA Geliştirme Projesi kapsamında piste iniş kalkış yapabilen 12 hava aracından oluşan iki Taktik İHA Sistemi geliştirilmesi için ABD$47.03 Milyon değerinde sözleşme 20 Aralık 2011 tarihinde KaleKalıp/Baykar Makina ile, katapult ile fırlatılıp paraşüt ile iniş yapabilen 6 hava aracından oluşan bir Taktik İHA Sistemi’nin geliştirilmesi için ABD$33.452 Milyon değerindeki sözleşme ise 4 Ocak 2011 tarihinde Vestel Savunma ile imzalanmıştır. KaleKalıp/Baykar Makina tarafından üretimi planlanan Çaldıran Taktik İHA Sistemi 9 metre kanat açıklığına, 5.5 metre toplam uzunluğa ve 450kg azami kalkış ağırlığına sahip olarak tasarlanmıştır. 14 saat havada kalabilme, Yer Kontrol İstasyonu’na 150km mesafeden görüntü aktarabilme özelliğine sahip Çaldıran Taktik İHA, 110knot seyir hızı ile görev yapmakta ve 22.500 feet irtifaya tırmanabilmektedir. KaleKalıp/Baykar Makina, Çaldıran Taktik İHA Sistemi ile ihaleye katılarak sözleşme imzalamış olsa da bu sistem hiç bir zaman Kara Kuvvetleri Komutanlığı envanterine girmemiştir. Sistemin Çaldıran Taktik İHA üzerinden geliştirilmiş versiyonu Bayraktar TB2 [Blok-2] Taktik İHA Sistemi‘nin ilk partisi Kasım 2014 tarihinde Kara Kuvvetleri Komutanlığı envanterine kazandırılmıştır. Toplam iki sistem [+1 sistem opsiyon] olarak sipariş edilen Bayraktar TB2 Taktik İHA’ların her bir sistemi 6 adet İHA, 2 adet Yer Kontrol İstasyonu, 2 adet Jeneratör, 2 adet GosHawk-II HDT FLIR Sistemi, 3 adet Yer Veri Terminali ve Yer Destek Ekipmanları’ndan oluşmaktadır. Kara Kuvvetleri Komutanlığı için sipariş edilen iki sistemin son partisi ise 18 Haziran 2015 tarihinde envatere kazandırılmıştır. Ayrıca eğitim amacıyla iki adet simülatör de envantere kazandırılmıştır.
Çaldıran Taktik İHA’ya kıyasla daha gelişmiş özelliklere sahip Bayraktar 12 metre kanat açıklığına, 6.5 metre toplam uzunluğa ve 630 kg azami kalkış ağırlığına sahiptir. 24 saat havada kalabilme yeteneğine sahip olan Bayraktar TB2 Taktik İHA, 150km mesafedeki Yer Kontrol İstasyonu ile haberleşebilmektedir. Tam otomatik taksi, uçuş, iniş ve park kabiliyetlerine sahip Bayraktar 70 knot seyir hızıyla 22.000 feet yükseklikte operasyonel uçuş yapabilmektedir. Bayraktar TB2 Taktik İHA’lar ile yapılan uçuşlar sırasında bazı rekorlar kırılmış ve bir uçuşta 27.030 feet irtifaya, diğer bir uçuşta ise 27 saat 3 dakika havada kalış süresine ulaşılmıştır. 300 litre dahili yakıt kapasitesine sahip Bayraktar TB2 Taktik İHA, 100bg itiş gücüne sahip içten yanmalı enjeksiyonlu Rotax 912is Motoru ile güçlendirilmektedir.
Kara Kuvvetleri Komutanlığı envanterine kazandırılan iki sistem Bayraktar TB2 Taktik İHA Sistemi’nin performansından oldukça memnun kalan Türk Silahlı Kuvvetleri ilave siparişler ile İHA kabiliyetini artırma yönünde çalışma başlatmıştır. Bu doğrultuda Kara Kuvvetleri Komutanlığı için 26 Temmuz 2016 tarihinde KaleKalıp/Baykar Makina’ya ilave iki adet Bayraktar TB2 Taktik İHA Sistemi [+1 sistem opsiyon] sipariş edilmiştir. Ayrıca Terörizmle Mücadele Harekatı’nda keşif, gözetleme ve hedef tespitinin sağlanması ile emniyet, asayiş ve kamu düzeninin tesisine yönelik olarak Jandarma Genel Komutanlığı’nın kullanımı için iki adet Bayraktar TB2 Taktik İHA Sistemi tedarik edilmesi kararlaştırılmış ve …… yılında sipariş edilmiştir. Bayraktar TB2 Taktik İHA Sistemi’nin ikinci kullanıcısı Emniyet Genel Müdürlüğü olmuştur. Terörle Mücadele Harekatları’nda havadan keşif, gözetleme ve hedef tespitinin sağlanması amacıyla Emniyet Genel Müdürlüğü Havacılık Dairesi Başkanlığı için 15 Ekim 2015 tarihinde iki sistem Bayraktar TB2 Taktik İHA [6 İHA] sipariş edilmiş ve 3 iHA ve 1 Yer Kontrol İstasyonu’ndan oluşan ilk sistem 9 Haziran 2016 tarihinde teslim alınmıştır.
Bayraktar TB2 Taktik İHA’lar Silahlandırılıyor : Kara Kuvvetleri Komutanlığı’nın terörle mücadelesini daha ileri seviyeye taşıyabilmek ve havadan gözetleme sırasında tespit edilen terörist unsurlarının anında etkisiz hale getirilebilmesi amacıyla Savunma Sanayi Müsteşarlığı tarafından Taarruzi Türk İnsansız Hava Aracı Projesi başlatılmıştır. Bu doğrultuda her biri dört Bayraktar TB2-S [Silahlı] Taktik İHA‘dan oluşan dört sistemin tedariği amacıyla 13 Mayıs 2016 tarihinde Baykar Makina ile Savunma Sanayi Müsteşarlığı arasında bir sözleşme imzalanmıştır. Gövde ve kanatlarında yapılan ilave güçlendirmeler ve kanat altına eklenen paylonlar ile silahlandırılan Bayraktar TB2-S Taktik İHA ile ilk başarılı atış Roketsan üretimi MAM-L mühimmatı ile Nisan 2016 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Sipariş edilen sistemlerden 8 adedi 16 Haziran 2017, kalan 8 adet ise 12 Ekim 2017 tarihinde Kara Kuvvetleri Komutanlığı’na teslim edilmiştir. Bayraktar TB2-S Silahlı Taktik İHA’lara yine milli mühimmatlar MAM-L ve MAM-C Mini Akıllı Mühimmatlar ile Bozok Lazer Güdümlü Minyatür Mihimmat entegre edilmiştir. İlk teslim edilen Bayraktar TB2 Taktik İHA’lardan farklı olarak teslim edilen silahlı İHA’larda StarSAFIRE® 380-HD FLIR faydalı yükü kullanılmıştır. Envanterde bulunan Bayraktar TB2/TB2-S Taktik İHA’larda L3 Wescam ürünü MX-15HDi FLIR ve Aselsan üretimi CATS HD EO/IR FLIR faydalı yükleri de entegre edilmiştir.
Bayraktar TB2/TB2-S Taktik İHA Sistemleri envantere kazandırıldığı 2014 yılından bu yana gösterdiği başarılar nedeniyle yıllara sari olarak ilave siparişler almış ve bugün itibariyle 150 adede yakın ciddi bir sayıya ulaşmıştır. Kara Kuvvetleri Komutanlığı’nda, Jandarma Genel Komutanlığı’nda , Emniyet Genel Müdürlüğü’nde, Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nda ve Milli İstihbarat Başkanlığı’nda Bayraktar TB2/TB2-S Taktik İHA aktif olarak görev yapmaktadır. Askeri ve emniyet güçlerinin yanı sıra Orman Genel Müdürlüğü bünyesinde de hizmet alımı yoluyla Bayraktar TB-2 İnsansız Hava Araçları orman yangını gözetlemesi amacıyla kullanılmaktadır. Türkiye’nin terörle mücadelesine kattığı ciddi desteğin yanında, sınır ötesi operasyonlarda da aktif olarak görev alan sistemler, Deniz Kuvvetleri’nin de Ege ve Akdeniz’de gören gözleri olmuştur. Türkiye dışında yurtdışından da sipariş alan Bayraktar TB2/TB2-S Taktik İHA’ların ilk kullanıcısı 2018 yılında 6 İHA ve 3 Yer Kontrol İstasyonu teslim alan Katar olmuştur. Ukrayna Hava Kuvvetleri de yine 6 İHA, 3 Yer Kontrol İstasyonu’ndan oluşan Bayraktar Sistemini 2018 yılında teslim almıştır. Resmi olarak açıklanmış olmasa da Türkiye Cumhuriyeti tarafından Libya’da desteklenen Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükümeti’ne 8 adet Bayraktar TB2-S Silahlı Taktik İnsansız Hava Aracı’nın teslim edildiği internetteki bazı kaynaklarda yer almaktadır. Ayrıca Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından Bayraktar TB2 Silahlı İHA Sistemleri envantere alınmış ve Dağlık Karabağ’ın Ermenistan’dan geri alınması sürecinde aktif olarak kullanılmıştır.
2025 yılı itibariyle Bayraktar TB-2S Silahlı İnsansız Hava Aracı siparişi veren ve envanterine katan ülke sayısı 35’e ulaşmıştır.
Ülkemizde her yıl özellikle yaz dönemlerinde Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yangın söndürme helikopterleri ve uçakları kiralanmaktadır. 2020 yılında ise bu anlamda bir ilk yaşanmış ve Bayraktar TB2 İnsansız Hava Aracı 18 Haziran 2020 tarihinde envantere kazandırılmıştır. Bu sayede yangına müdahale eden kara ekiplerinin havadan yönlendirilmesi ve yangın bölgesinin havadan keşfi faaliyetleri yürütülebilmektedir. Havadan Yangın Söndürme Faaliyetleri hakkında bilgi için burayı tıklayabilirsiniz.
Bilinen Bayraktar TB2 Teslimat Takvimi :
| Toplam Sayı | Teslimat | Teslim Tarihi | Teslim Edilen Birlik |
| 139+ | 2 | ………..2024 | Orman Genel Müdürlüğü (Hibe) |
| 137+ | 6 | …..12.2023 | Kara Kuvvetleri Komutanlığı |
| 131+ | 6 | 04.12.2022 | |
| 125+ | 6 | 20.10.2022 | Sahil Güvenlik Komutanlığı |
| 119+ | 3 | 30.09.2022 | Emniyet Genel Müdürlüğü |
| 116+ | 6 | 24.06.2022 | Kara Kuvvetleri Komutanlığı |
| 15.05.2022 | |||
| 05.02.2022 | Kara Kuvvetleri Komutanlığı | ||
| 08.05.2021 | Jandarma Genel Komutanlığı | ||
| 08.05.2021 | Emniyet Genel Müdürlüğü | ||
| 110 | 3 | 16.05.2020 | Emniyet Genel Müdürlüğü |
| 107 | 3 | 08.05.2020 | Jandarma Genel Komutanlığı |
| 104 | 6 | 29.02.2020 | Jandarma Genel Komutanlığı |
| 98 | 6 | 05.12.2019 | Emniyet Genel Müdürlüğü |
| 92 | 6 | 28.09.2019 | Jandarma Genel Komutanlığı |
| 86 | 6 | 25.06.2019 | Milli İstihbarat Teşkilatı |
| 80 | 5 | 04.04.2019 | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı |
| 75 | 6 | 28.12.2018 | Kara Kuvvetleri Komutanlığı |
| 69 | 5 | 17.12.2018 | Deniz Kuvvetleri Komutanlığı |
| 64 | 6 | 03.11.2018 | Kara Kuvvetleri Komutanlığı |
| 58 | 6 | 03.08.2018 | Jandarma Genel Komutanlığı |
| 52 | 6 | 30.05.2018 | Jandarma Genel Komutanlığı |
| 46 | 8 | 22.03.2018 | Kara Kuvvetleri Komutanlığı |
| 38 | 8 | 12.10.2017 | Kara Kuvvetleri Komutanlığı |
| 30 | 6 | 16.06.2017 | Kara Kuvvetleri Komutanlığı |
| 24 | 6 | 05.03.2017 | Jandarma Genel Komutanlığı |
| 18 | 3 | …..09.2016 | Emniyet Genel Müdürlüğü |
| 15 | 3 | 09.06.2016 | Emniyet Genel Müdürlüğü |
| 12 | 6 | 18.06.2015 | Kara Kuvvetleri Komutanlığı |
| 6 | 6 | 22.11.2014 | Kara Kuvvetleri Komutanlığı |
Bayraktar Akıncı TİHA Üretimi Başlıyor
Türkiye’nin insansız hava aracı sistemlerinde yakaladığı büyük başarı, bu alanda yeni ve daha gelişmiş platformların geliştirilmesini sağlamıştır. Özellikle Baykar yapımı Bayraktar TB-2S Silahlı İnsansız Hava Aracı’nın Libya, Suriye, Karabağ ve son olarak da Ukrayna’da elde ettiği büyük başarılar, Türkiye’nin İHA ihracat merkezi haline gelmesini sağlamıştır.
Baykar Akıncı Taarruzi İnsansız Hava Aracı projesini kendi öz sermayesini kullanarak 2017 yılında başlatmıştır. Akıncı TİHA ile ilgili ilk görseller, Haziran 2018 tarihinde ortaya çıktı. Azami 40.000 feet irtifaya, 24 saat havada kalış süresine ve 6.000kg azami kalkış ağırlığına sahip olacak özelliklerde tasarlanan Akıncı-A TİHA, 6 Aralık 2019 tarihinde Çorlu Hava Meydan Komutanlığı’nda ilk test uçuşunu gerçekleştirdi. Yaklaşık 16 dakika süren ilk test uçuşunda otomatik taksi ve kalkış testinin ardından başarıyla iniş gerçekleştirildi. Ivchenko-Progress üretimi iki adet AI-450C [450HP (336kW)] tipi motorla güçlendirilen Akıncı-A [PT-1] ile 10 Ocak 2020 tarihinde yapılan ikinci uçuş testinde 5.000 feet irtifaya ulaşıldı. Yüksek İrtifa Uzun Havada Kalış [HALE] sınıfında tasarlanan ve hava-hava muharebesi kabiliyetine sahip olan Akıncı İHA bu nedenle Taarruz İHA olarak isimlendirilmiştir.
12.2 metre uzunluğa, 20 metre kanat açıklığına sahip Akıncı TİHA, 4.1 metre yüksekliğe sahiptir. Azami 361 km/saat hıza ulaşabilen Akıncı TİHA’nın normal seyir hızı 278 km/saattir. Çift yedekli SATCOM ve LOS ile Tam Otomatik Uçuş Kontrol ve 3 Yedekli Otopilot Sistemi’ne sahip Akıncı, yer sistemlerine bağımlı olmaksızın tam otomatik iniş ve kalkış özelliğine sahiptir.
13 Ağustos 2020 tarihinde üretilen ikinci Akıncı TİHA [PT-2] prototipi, 1 saat 2 dakika süren ilk test uçuşunu başarıyla gerçekleştirdi. Akıncı TİHA’nın devam eden testleri kapsamında PT-1 olarak isimlendirilen ilk prototipi ile Çorlu Hava Meydan Komutanlığı’ndan yapılan beşinci test uçuşunda Yüksek İrtifa Sistem Tanımlama Testi, 22 Ağustos 2020 tarihinde gerçekleştirildi. Test kapsamında saat 06:16’da havalanan Akıncı TİHA, azami 30.000 feet irtifaya çıkarak 3 saat 22 dakikalık uçuş gerçekleştirdi. Üçüncü Akıncı TİHA [PT-3] prototipi ise ilk uçuş testini 20 Mart 2021 tarihinde gerçekleştirdi. Akıncı TİHA ile yapılan ilk atış testleri 22 Nisan 2021’de Akıncı PT-3 kullanılarak yapılmış ve testlerde Roketsan üretimi MAM-L, MAM-C ve MAM-T mühimmatları kullanılmıştır.
Türkiye ile Amerika arasında yaşanan F-35 ve S-400 krizi nedeniyle F-35 uçakları envantere kazandırılamamış, eskiyen F-4E Phantom II uçakları ise envanter dışına çıkarılmıştır. Özellikle terör örgütüne yönelik havadan gerçekleştirilen operasyonlarda F-16C/D uçaklarının üzerine düşen yükü azaltmak adına Baykar Akıncı TİHA büyük önem taşımaktadır. Bu yükü azaltmak adına seri üretim olarak üretilen ilk Akıncı TİHA S-1, 19 Mayıs 2021 tarihinde ilk uçuşunu gerçekleştirdi. Bundan sonra test uçuşları devam eden Akıncı TİHA [S-1], 7 Temmuz 2021 tarihinde resmi heyetlerin önünde yaptığı uçuşta milli olarak geliştirilen bir hava aracıyla ulaşılan en yüksek irtifaya çıkarak Türk havacılık tarihinin irtifa rekorunu kırdı. Gökyüzünde 38.039 feet (11.594 metre) yüksekliğe çıkan Akıncı, bu uçuşta 25 saat 46 dakika havada kaldı. 10 Temmuz 2021 tarihinde ise gövde altında Nüfus Edici Bomba takılı halde Akıncı S-1 toplam 3000 libre (1360 kg) faydalı yük ile 13 saat 24 dakika süren uçuş gerçekleştirmiştir.
Yapılan tüm test ve geliştirme çalışmalarının ardından Baykar Akıncı Taarruzi İHA’lardan üç tanesi 29 Ağustos 2021 tarihinde güvenlik güçlerine teslim edilmiştir. Akıncı-A tipi olarak teslim edilen üç TİHA’dan bir tanesi Hava Kuvvetleri Komutanlığı’na, bir tanesi Kara Kuvvetleri Komutanlığı’na ve bir tanesi de Milli İstihbarat Teşkilatı’na teslim edilmiştir. Yine aynı törende 29 İHA operatörü, 30 elektronik/YKİ-YVT teknisyeni, 32 mekanik/motor teknisyeni, 24 faydalı yük operatörü ve 10 silah teknisyeni olmak üzere toplam 125 kursiyer mezun olarak mezuniyet belgelerini Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın elinden teslim aldı.
2021 yılı içerisinde üç adet daha Akıncı-A TİHA Kara Kuvvetleri Komutanlığı’nın envanterine kazandırılmıştır. 2023 yılında ise toplam 9 adet daha envantere kazandırılan Akıncı-B TİHA ile toplam 15 adet Akıncı-A/B TİHA envantere kazandırılmış oldu. Ayrıca Baykar Bayraktar TB-2 ile yakalamış olduğu ihracat başarısını Akıncı TİHA ile de devam ettirmiş ve toplamda 5 ülke ile ihracat anlaşması imzalamıştır.
Akıncı-A olarak teslim edilen ilk üç TİHA’dan sonra daha güçlü motorlara sahip Akıncı-B TİHA, 2 Mart 2022 tarihinde 1 saat 16 dakika süren ilk test uçuşunu gerçekleştirdi. 750HP (559kW) gücündeki iki adet Pratt & Whitney Canada üretimi PT6A-135A tipi motorla güçlendirilen Akıncı-B ile yapılan 11 Mart 2022 tarihindeki test uçuşunda 45.118 feet (13.716 metre) irtifaya ulaşılarak daha önce kendisine ait olan Türkiye tarihinde millî ve özgün tasarım bir hava aracıyla çıkılmış en yüksek irtifa rekorunu yeniden kırmıştır.
AKINCI TİHA ile yeni geliştirilen yerli ve milli mühimmatların entegrasyon çalışmaları 2024 yılı içerisinde de devam etmektedir. Roketsan tarafından yeni geliştirilen İHA-230 ve İHA-122 süpersonik füzelerin yanı sıra, ÇAKIR Milli Seyir Füzesi’nin entegrasyonu da başarıyla gerçekleştirildi. Ayrıca 24 Şubat 2024 tarihinde iki adet 850HP motorla güçlendirilen AKINCI-C TİHA [PT-6] ilk test uçuşunu başarıyla gerçekleştirdi.
TUSAŞ Aksungur İnsansız Hava Aracı
TUSAŞ, Anka projesinin başarısının ardından daha yüksek faydalı yük kapasitesine sahip yeni bir Anka üretmek için 2017 yılının Eylül ayında çalışmalara başladı. 2018 yılı Şubat ayında ön tasarım çalışması tamamlanan Aksungur İHA Projesi, toplam 17 ay gibi kısa bir sürede tamamlandı ve 28 Ocak 2019 tarihinde hangardan çıkarıldı. 17 Şubat 2019 tarihinde başlayan yer testlerini, 28 Şubat tarihinde gerçekleştirilen ilk motor çalıştırma testi takip etti. 24 metre kanat açıklığına, 12 metre uzunluğuna ve 3 metre yüksekliğe sahip Aksungur İHA’nın 001 tescilli ilk prototipi, 7 Mart 2019 tarihinde başlayan taksi testlerinin ardından, 20 Mart 2019 tarihinde 4 saat 20 dakika süren ilk test uçuşunu başarıyla gerçekleştirdi. Otomatik iniş ve kalkış özelliğinin de test edildiği bu ilk uçuşta, oldukça yüksek başarı elde edildi. 3 Nisan 2019’da yapılan ikinci test uçuşunun ardından, 30 Nisan’da İstanbul’da gerçekleştirilen Uluslararası Savunma Sanayii Fuarı (IDEF)’te sergilendi.
TUSAŞ, Anka projesinin başarısının ardından daha yüksek faydalı yük kapasitesine sahip yeni bir Anka üretmek için 2017 yılının Eylül ayında çalışmalara başladı. 2018 yılı Şubat ayında ön tasarım çalışması tamamlanan Aksungur İHA Projesi, toplam 17 ay gibi kısa bir sürede tamamlandı ve 28 Ocak 2019 tarihinde hangardan çıkarıldı. 17 Şubat 2019 tarihinde başlayan yer testlerini, 28 Şubat tarihinde gerçekleştirilen ilk motor çalıştırma testi takip etti. 24 metre kanat açıklığına, 12 metre uzunluğuna ve 3 metre yüksekliğe sahip Aksungur İHA’nın 001 tescilli ilk prototipi, 7 Mart 2019 tarihinde başlayan taksi testlerinin ardından, 20 Mart 2019 tarihinde 4 saat 20 dakika süren ilk test uçuşunu başarıyla gerçekleştirdi. Otomatik iniş ve kalkış özelliğinin de test edildiği bu ilk uçuşta, oldukça yüksek başarı elde edildi. 3 Nisan 2019’da yapılan ikinci test uçuşunun ardından, 30 Nisan’da İstanbul’da gerçekleştirilen IDEF Fuarı’ (IDEF)’nda sergilendi.
750 kg yüksek faydalı yük taşıma kapasitesi ile gece/gündüz her türlü hava koşullarında istihbarat, gözetleme, keşif ve taarruz görevlerini gerçekleştirebilen Aksungur bu kez de 10 Eylül 2020 tarihinde Roketsan tarafından geliştirilen 12 adet MAM-L mühimmatı (tam yük kapasitesi) ile 28 saat uçuş gerçekleştirdi.
2021 yılı Nisan ayında Ankara’da bulunan TUSAŞ havacılık ve Uzay Sanayii tesislerinden havalanan Aksungur İHA, Sinop açıklarında yaptığı atış testinde Tübitak SAGE tarafından geliştirilen KGK-SİHA-82 mühimmatı ile 30km uzaklıktaki hedefi başarıyla imha etti.
TUSAŞ Genel Müdürü Temel Kotil tarafından 2020 yılının Aralık ayında yapılan açıklama ile Aksungur’un seri üretime geçtiği açıklandı. Seri üretime geçen Aksungur’un ilk kullanıcısı Orman Genel Müdürlüğü oldu. 3 Haziran 2021 tarihinde TUSAŞ tarafından yapılan açıklama ile havadan yangınların gözetlenmesi ve yerdeki ekiplerin hızlı bir biçimde koordine edilmesi amacıyla Orman Genel Müdürlüğü hizmetine bir adet Aksungur İHA’nın hizmet alımı şeklinde teslim edildiği açıklandı. 2021 yılı yangın döneminde kullanılmak üzere Adana Şakirpaşa Havalimanı’na konuşlandırılan Aksungur İHA, böylece aktif görev almaya başlamıştır.
TUSAŞ Genel Müdürü Temel Kotil tarafından 2020 yılının Aralık ayında yapılan açıklama ile Aksungur’un seri üretime geçtiği açıklandı. Seri üretime geçen Aksungur’un ilk kullanıcısı Orman Genel Müdürlüğü oldu. 3 Haziran 2021 tarihinde TUSAŞ tarafından yapılan açıklama ile havadan yangınların gözetlenmesi ve yerdeki ekiplerin hızlı bir biçimde koordine edilmesi amacıyla Orman Genel Müdürlüğü hizmetine bir adet Aksungur İHA’nın hizmet alımı şeklinde teslim edildiği açıklandı. 2021 yılı yangın döneminde kullanılmak üzere Adana Şakirpaşa Havalimanı’na konuşlandırılan Aksungur İHA, böylece aktif görev almaya başlamıştır. Teslim edilen Aksungur İHA, orman yangınları sırasında 60 saat havada kalarak bir rekora imza attı. Ayrıca bu rekor uçuşunda üç yangın gözetleme kulesi çalışanının da kurtarılmasında rol oynayarak kendisini kanıtladı.
Savunma Sanayi Başkanı İsmail Demir’in kendi sosyal medya hesabından 20 Ekim 2021 tarihinde yaptığı açıklama ile Orman Genel Müdürlüğü’nün ardından Aksungur İHA’nın Deniz Kuvvetleri Komutanlığı envanterine kazandırıldığı açıklanmıştır. Baykar Bayraktar TB-2S’leri ve TUSAŞ üretimi Anka Blok-B ve Anka-S İHA sistemlerini aktif olarak kullanan Deniz Kuvvetleri, Aksungur İHA’yı da envanterine dahil ederek özellikle Ege ve Akdeniz bölgesinde sahada büyük üstünlük elde etmiştir. Bugüne kadar toplam üç adet Aksungur İHA (24 Mart 2022 tarihinde bir adet, 5 Ağustos 2022 tarihinde bir adet) Türk Deniz Kuvvetleri Komutanlığı envanterine kazandırılmıştır.
Çift motorlu, 750kg+ faydalı yük taşıma kapasitesi bulunan Aksungur İHA’ya sivil baz istasyonu entegre edildi. Entegre edilen sistemin ilk testleri Turkcell tarafından sağlanan mobil data desteğiyle gerçekleşti. Sivil baz istasyonu üzerinden ilk kez kesintisiz cep telefonu görüşmesi yapıldı. İlk testleri başarıyla tamamlanan bu kabiliyet sayesinde Aksungur, yangın, deprem gibi afet durumlarda istihbarat, gözetleme, keşif faaliyetlerinin yanı sıra baz istasyonu olarak da ülkemize hizmet edebilecek. 6 Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş merkezli yaşanan iki büyük depremden sonra Aksungur İHA’ya entegre edilen baz istasyonu 94 saat boyunca aktif olarak kullanıldı. Baz istasyonuyla yaklaşık 10 kilometre alanda iletişim hizmeti verebilen, havada tur atarken ise toplamda 50 kilometrelik alanda veri aktarımının devamlılığını sağlayan İHA bu alanda büyük başarı elde etmiştir.
Bayraktar Kızılelma Muharip İnsansız Uçak Sistemi
Baykar Teknoloji tarafından tamamen yerli ve milli olarak kendi imkanlarıyla geliştirilen jet motorlu Kızılelma Muharip İnsansız Uçak Sistemi ile ilgili ilk çalışmalar 2013 yılında başlamış olsa da uçağın kavramsal tasarım görselleri ve özelliklerine dair ilk açıklama 20 Temmuz 2021 tarihinde kamuoyu ile paylaşılmıştır. 11 Kasım 2021 tarihinde Saha Expo fuarında Baykar ile Ukraynalı İvçenko-Progress arasında AI-322F turbofan Motor Tedarik Anlaşması ve AI-25TLT Turbofan Motor Entegrasyon Sözleşmesi imzalanmıştır. Bu kapsamda ilk üretilecek Kızılelma MİUS modellerinde Ukraynalı motorlar kullanılacak, daha sonra TEI tarafından geliştirilen motorlarla üretim devam edecektir.
2 Mart 2022 tarihinde Baykar tarafından yapılan bir açıklama ve paylaşılan görsel ile Muharip İnsansız Uçak Sistemi’nin ilk prototipinin üretim geliştirme modeli entegrasyon hattına girdi ve adının Kızılelma olduğu açıklandı. Kısa pistli gemilere iniş-kalkış özelliğine sahip olacak şekilde tasarlanan Kızılelma, ayrıca agresif manevralarla insanlı savaş uçakları gibi hava-hava muharebesi gerçekleştirebilecek. Düşük radar izi ve gelişmiş yapay zekası sayesinde en zorlu görevleri başarıyla gerçekleştirecek olan Kızılelma, 6 ton kalkış ağırlığına sahiptir. 1.500kg faydalı yük taşıma kapasitesine sahip olarak tasarlanan Kızılelma’nın üretilen ilk prototipi ilk kez Samsun’da düzenlenen Teknofest 2022’de halka açık olarak sergilenmiştir.
13 Haziran 2022 tarihinde Baykar tarafından paylaşılan görsellerde gövde montajı bitmiş Kızılelma ilk kez boyalı haliyle paylaşılmıştır. 17 Eylül 2022 tarihinde gerçekleştirilen Kızılelma’nın birinci prototipinin ilk Motor Entegrasyon Testi’nin başarıyla tamamlandığı açıklanmıştır. Motor ve yer testlerinin ardından 20 Kasım 2022 tarihinde ise ilk Otomatik Taksi ve Koşu Testi başarıyla gerçekleştirildi.
Tüm yer testleri ve gerekli hazırlıkların ardından nihayet Kızılelma gökyüzüyle buluştu. 14 Aralık 2022’de Tekirdağ Çorlu’da bulunan Akıncı Uçuş Eğitim ve Test Merkezi’nde ilk uçuş öncesi gerekli testlerin tamamlanmasıyla birlikte 14.59’da havalanan Bayraktar Kızılelma, 18 dakikalık uçuşun ardından saat 15.17’de ilk uçuşunu başarıyla tamamlayarak iniş yaptı.
T-629 Elektrikli İnsansız Taarruz Helikopteri
TUSAŞ mühendisleri tarafından geliştirilerek prototipi üretilen T-629 Elektrikli İnsansız Taarruz Helikopteri ilk olarak 25 Şubat 2021 tarihinde, TUSAŞ’ın Ankara’da bulunan tesislerinde Emniyet Genel Müdürlüğü’nün ilk T-129B ATAK helikopteri teslim töreninde sergilendi. Tam olarak helikoptere ait özellikler bilinmese de T-629’un geliştirme çalışmalarının devam ettiği bilinmektedir.
Bayraktar TB-3 Taarruzi İnsansız Hava Aracı
Baykar tarafından geliştirilmekte olan Bayraktar TB-3, kısa pistli gemilerden kalkış ve iniş kabiliyetine sahip olacak bir taarruzi insansız hava aracı sistemidir. Katlanabilen kanat yapısıyla helikopter gemileri ve uçak gemilerinde kullanıma uygun olarak tasarlanan hava aracı kullanıcıya deniz aşırı görevlerde silahlı insansız hava araçlarıyla operasyon icra etme kabiliyeti sunmaktadır. Görüş hattı haberleşmenin yanı sıra görüş hattı ötesi haberleşme kabiliyetine de sahip olan Bayraktar TB3, bu sayede çok uzun mesafelerden kumanda edilebilmektedir.
Bayraktar TB-3 İHA’nın geliştirilmekte olduğu bilgisi ilk kez Selçuk Bayraktar tarafından 29 Ekim 2020 tarihindeki paylaşım ile duyuruldu. Bayraktar TB-2 ile neredeyse benzer tasarıma sahip olan Bayraktar TB-3, 14 metre kanat açıklığına, 8,35 metre gövde uzunluğuna sahiptir.
Bayraktar TB-3 İHA’nın ilk prototipi olan PT-1’in ilk fotoğrafları 27 Mart 2023 tarihinde Baykar Teknoloji’nin resmi hesaplarından paylaşıldı. Henüz ilk uçuşunu gerçekleştirmeyen Bayraktar TB-3, TCG Anadolu gemisinin Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’na teslim töreninde gemi üzerinde konuşlandırılmıştır. Ayrıca TCG Anadolu gemisinin İstanbul ve İzmir’de halka açık olarak ziyaret edildiği günlerde de gemi üzerinde sergilenmeye devam etmiştir. 27 Nisan – 1 Mayıs 2023 tarihleri arasında İstanbul Atatürk Havalimanı’nda gerçekleşen Teknofest 2023 festivali kapsamında da halka açık olarak sergilenmiştir.
Anka-3 Muharip İnsansız Hava Aracı : TUSAŞ İHA Sistemleri Program ve İş Geliştirme Müdürü Fatma Sütcü tarafından yapılan açıklamayla 2022 yılı Şubat ayı içerisinde yönetim kurulunun onayıyla birlikte başlatılan Anka-3 MİUS Projesi, kamuoyundan gizli olarak yürütülmüştür. 18 Mart 2023 tarihinde yapılan açıklama ile Anka-3’ün ilk prototipine ait görseller kamuoyu ile paylaşılmıştır. Üzerinde toplam 7 silah istasyonu bulunan Anka-3, Hava Kuvvetleri tarafından kullanılan SOM-J, MK-82/83/84, HGK/KGK ve TOLUN gibi mühimmatları rahatlıkla taşıyabilmektedir. Ayrıca yine TUSAŞ tarafından yeni geliştirilen Şimşek-3 (Süper Şimşek) İHA’da Anka-3 üzerinden fırlatılabilecek. Henüz ilk uçuşunu gerçekleştirmiş olmasa da TUSAŞ Genel Müdürü Temel Kotil tarafından yapılan açıklamada, uçağın küçük bir modelinin başarılı bir test uçuşu gerçekleştirdiği belirtilmiştir.
6.500kg azami kalkış ağırlığına sahip Anka-3, 1.200kg faydalı yük taşıyabilmektedir. 40.000 feet azami irtifaya çıkabilen uçak, 0,7 Mach azami hıza sahiptir ve 10 saat havada kalarak görev yapabilmektedir. Kuyruksuz yapısı ve gövde içinde mühimmat taşıyabilme kabiliyeti sayesinde çok düşük radar görünürlüğüne sahip olan Anka-3, gelecek yıllarda Hava Kuvvetleri Komutanlığı’na önemli hava üstünlüğü sağlayacaktır. 26 Nisan 2023 tarihinde Ankara’da bulunan TUSAŞ tesislerinde ilk taksi testini gerçekleştiren Anka-3’ün, 2-3 hafta içinde ilk uçuşunu gerçekleştirmesi beklenmektedir.
Keşif, gözetleme ve istihbaratın yanı sıra elektronik harp yapabilecek olan Anka-3, düşman hava araçları ile angaje olarak hava-hava muharebesi gerçekleştirebilecek. Hava Kuvvetleri envanterinde bulunan ve yakın zamanda girecek olan F-16, Kaan MMU ve Hürjet gibi uçaklarla birlikte operasyon gerçekleştirebilecek.
Türk İnsansız Hava Araçları’nın İhracat Başarıları :
| İhraç Edilen Ülke | Bayraktar TB2 | Bayraktar TB3 | Bayraktar Kızılelma | Bayraktar Akıncı | Bayraktar Mini İHA |
| 35 Ülke | 1 Ülke | 1 Ülke | 15 Ülke | 1 Ülke | |
| Arnavutluk | ✓ | ||||
| Azerbaycan | ✓ | ✓ | ✓ | ||
| BAE | ✓ | ✓ | |||
| Bangladeş | ✓ | ||||
| Bosna Hersek | ✓ | ||||
| Burkina Faso | ✓ | ✓ | |||
| Cezayir | ✓ | ||||
| Cibuti | ✓ | ||||
| Endonezya | ✓ | ✓ | |||
| Etiyopya | ✓ | ✓ | |||
| Fas | ✓ | ||||
| Hırvatistan | ✓ | ||||
| Katar | ✓ | ✓ | |||
| Kenya | ✓ | ||||
| Kırgızistan | ✓ | ✓ | |||
| Kosova | ✓ | ||||
| Kuveyt | ✓ | ||||
| Libya | ✓ | ✓ | |||
| Maldivler | ✓ | ||||
| Mali | ✓ | ✓ | |||
| Nijer | ✓ | ||||
| Nijerya | ✓ | ||||
| Pakistan | ✓ | ✓ | |||
| Polonya | ✓ | ||||
| Romanya | ✓ | ||||
| Ruanda | ✓ | ||||
| Somali | ✓ | ||||
| Suudi Arabistan | ✓ | ||||
| Tacikistan | ✓ | ||||
| Togo | ✓ | ||||
| Türkmenistan | ✓ | ||||
| Ukrayna | ✓ |
| İhraç Edilen Ülke | TUSAŞ Anka | TUSAŞ Aksungur | TUSAŞ Anka-3 |
| 7 Ülke | 5 Ülke | ||
| Angola | ✓ | ||
| Çad | ✓ | ✓ | |
| Cezayir | ✓ | ✓ | |
| Endonezya | ✓ | ||
| Kazakistan | ✓ | ||
| Kırgızistan | ✓ | ✓ | |
| Maldivler | ✓ | ||
| Malezya | ✓ | ||
| Tunus | ✓ |
Kaynaklar
- Pençe 2013 Atışları ve Işık Tatbikatı | Savunma ve Havacılık Cilt: 27/156, Sayı: 2013/02, Sayfa: 74
